Süni intellektin (Yapay zeka) yazı və təhsil dünyasına daxil olması ilə plagiat (intihal) anlayışı tamamilə yeni və mürəkkəb (karmaşık) bir mərhələyə qədəm qoyub. Əvvəllər plagiat dedikdə başqasının yazdığı mətni kopyalayıb öz adından təqdim etmək nəzərdə tutulurdusa, indi süni intellektin sıfırdan yaratdığı, lakin milyardlarla mənbədən qidalanan mətnlərin statusu ciddi mübahisə mövzusudur. Bu rəqəmsal (dijital) alətdən istifadə edərkən dürüstlük sərhədini harada çəkməli olduğumuzu anlamaq üçün aşağıdakı addımlara nəzər salaq.
Süni intellekt əslində bir „papağan“ kimidir; o, internetdəki mövcud məlumatları öyrənir və onları yenidən strukturlaşdıraraq bizə təqdim edir. Bu proses zamanı sistem bəzən orijinal mənbəyə istinad (atıf) vermədən bütöv cümlələri və ya fikirləri mənimsəyə bilər. Azərbaycanda tələbələr və ya tədqiqatçılar yerli internet paketləri vasitəsilə ChatGPT və ya oxşar tətbiqlərdən (uygulama) istifadə edərək kurs işi və ya məqalə yazdıqda, sistemin verdiyi mətni olduğu kimi təqdim etmək etik baxımdan plagiat sayılır. Çünki burada intellektual zəhmət insana deyil, alqoritmə məxsusdur və bu, „süni plagiat“ın yeni formasıdır.
Plagiatla mübarizə üçün yaradılan ənənəvi proqramlar bəzən süni intellekt mətnlərini tutmaqda çətinlik çəkir. Buna cavab olaraq, App Store və ya Play Store-da „AI Detector“ (Yapay zeka dedektörü) adlı yeni nəsil tətbiqlər peyda olub. Bu proqramlar mətndəki sözlərin düzülüş ardıcıllığını və ehtimalları analiz edərək, mətnin insan, yoxsa robot tərəfindən yazıldığını müəyyən etməyə çalışır. Lakin unutmamalıyıq ki, bu detektorlar da 100% dəqiqliklə işləmir. Buna görə də, süni intellektdən sadəcə bir köməkçi və ya ideya mənbəyi kimi istifadə etmək, yekun mətni isə öz sözlərinizlə, şəxsi analizlərinizlə zənginləşdirmək ən doğru yoldur.
Təhsil və yaradıcılıq mühitində şəffaflıq ən böyük silahdır. Əgər bir mətnin hazırlanmasında süni intellektdən istifadə etmisinizsə, bunu gizlətmək əvəzinə qeyd etmək (məsələn: „Mətnin planı süni intellekt vasitəsilə qurulmuşdur“) sizi hüquqi və etik problemlərdən qoruya bilər. Azərbaycanın ali təhsil müəssisələrində də rəqəmsal dürüstlük qaydaları formalaşmaqdadır. Unutmayın ki, süni intellektin yazdığı bir mətni öz adınızla təqdim etmək nəinki plagiatdır, həm də sizin bir fərd kimi inkişafınızın və tənqidi düşüncənizin (eleştirel düşünce) qarşısını alan bir maneədir.
Müəllifin fikri: Zəka başqasının sözlərini gizlətməkdə deyil, mövcud biliklərdən istifadə edərək öz həqiqətini yaratmaqdadır.
Praktik tapşırıq: Hər hansı bir süni intellekt çatbotuna bir mövzu haqqında 200 sözlük mətn yazdırın. Sonra həmin mətni kopyalayaraq „ZeroGPT“ və ya oxşar bir onlayn detektorda yoxlayın.