Bu bölmədə kitabda istifadə olunan süni intellekt, rəqəmsal texnologiyalar, maliyyə, təhsil və digər terminlərin izahı təqdim olunur.
İzahlı lügət:
Data (veri) – Süni intellektin öyrəndiyi əsas məlumat mənbəyidir. Data olmadan Sİ heç nə öyrənə bilməz.
Maşın öyrənməsi – Kompüterin qayda yazılmadan datadan öyrənmə prosesidir.
Dərin öyrənmə – Çoxqatlı neyron şəbəkələri ilə daha mürəkkəb öyrənmə üsuludur.
Süni intellekt – İnsan düşüncəsini təqlid edən kompüter sistemləridir.
Neyron şəbəkə – İnsan beynindən ilhamlanmış öyrənmə strukturudur.
LLM (böyük dil modeli) – Çoxlu mətn oxuyaraq dil qanunlarını öyrənən Sİ modelidir.
Gemini – Google tərəfindən yaradılmış böyük dil modeli sistemidir.
ChatGPT – Mətn yaradan və suallara cavab verən Sİ modelidir.
Copilot – Kod yazmağa kömək edən süni intellekt sistemidir.
Grok AI – Real vaxt məlumatlarla işləyə bilən Sİ modelidir.
DeepSeek – Çin mənşəli güclü dil modeli sistemidir.
Token – Sİ-nin mətni hissələrə bölərək işlədiyi ən kiçik vahiddir.
Prompt – İstifadəçinin Sİ-yə verdiyi sual və ya əmrdir.
Supervised learning – Etiketli data ilə öyrənmə metodudur.
Unsupervised learning – Etiketsiz datadan gizli qanunları tapma üsuludur.
Reinforcement learning – Mükafat və cəza ilə öyrənmə metodudur.
Clustering – Oxşar dataları qruplara ayırma prosesidir.
Regression – Gələcək dəyəri proqnozlaşdıran analiz metodudur.
Classification – Məlumatı kateqoriyalara ayırma prosesidir.
Big data – Çox böyük həcmdə məlumat toplusudur.
Feature (xüsusiyyət) – Datanı təsvir edən əsas xüsusiyyətlərdir.
Pixel – Şəklin ən kiçik rəqəmsal hissəsidir.
NLP – Kompüterin insan dilini başa düşmə texnologiyasıdır.
Tövsiyə sistemi – İstifadəçiyə uyğun məzmun təklif edən sistemdir.
FaceID – Üz tanıma ilə işləyən təhlükəsizlik sistemidir.
Biometrik sistem – İnsan bədən məlumatı ilə identifikasiya sistemidir.
Kredit skoru – Maliyyə riskini qiymətləndirən sistemdir.
Diaqnoz sistemi – Tibbi görüntülərdən xəstəlik aşkarlayan Sİ-dir.
Avtonom avtomobil – Sürücüsüz hərəkət edən maşındır.
Robototexnika – Robotların yaradılması və idarə olunması sahəsidir.
Generative AI – Yeni məzmun yarada bilən Sİ növüdür.
Şəkil generasiyası – Sİ-nin yeni şəkillər yaratmasıdır.
Mətn generasiyası – Sİ-nin yeni mətnlər yazmasıdır.
Hallucination – Sİ-nin uydurma, yanlış məlumat verməsidir.
Bias (qərəz) – Məlumatdakı tərəfli və ya ədalətsiz meyldir.
Model – Data üzərində öyrədilmiş Sİ sistemidir.
Training – Sİ-nin öyrədilmə prosesidir.
Dataset – Öyrənmə üçün istifadə olunan məlumat toplusudur.
GPU – Sİ hesablamalarını sürətləndirən prosessordur.
Bulud texnologiyası – İnternet üzərindən data işləmə sistemidir.
Sənaye 4.0 – Rəqəmsal və Sİ əsaslı sənaye inqilabıdır.
Data science – Məlumatdan nəticə çıxarma elmidir.
Alqoritm – Problemi həll edən addım-addım qaydadır.
Statistik model – Ehtimallara əsaslanan riyazi sistemdir.
Proqnoz – Gələcək nəticənin təxmin edilməsidir.
Axtarış sistemi – İnternetdə məlumat tapan sistemdir.
Automatlaşma – İşlərin insan olmadan sistemlə idarəsidir.
İnformasiya sistemi – Məlumatın toplanması və işlənməsi sistemidir.
Rəqəmsallaşma – Fiziki məlumatların digital formaya keçməsidir.
Kontekst – Sözün mənasını müəyyən edən ətraf məlumatdır.
Söz proqnozu – Növbəti sözün ehtimalla seçilməsidir.
Ehtimal modeli – Statistik əsaslı qərar sistemi.
Təlim data – Modelin öyrədildiyi əsas məlumatdır.
Test data – Modelin yoxlandığı məlumatdır.
Sistem analizi – Məlumatların strukturlaşdırılmış araşdırılmasıdır.
Məlumat keyfiyyəti – Datanın düzgünlük və dəqiqlik səviyyəsidir.
Ağıllı sistem – Öz qərar verə bilən texnoloji sistemdir.
İnsan-AI əməkdaşlığı – İnsan və Sİ-nin birlikdə işləməsidir.
Texnoloji inkişaf – Texnologiyanın davamlı təkmilləşməsi prosesidir.
İş transformasiyası – İşlərin Sİ ilə dəyişməsi prosesidir.
Öyrənmə modeli – Data əsasında qərar verən sistemdir.
Klassifikasiya modeli – Məlumatı kateqoriyaya ayıran modeldir.
Sİ etikası – Süni intellektin düzgün istifadə qaydalarıdır.
Təhlükəsizlik – Sİ sistemlərinin risklərdən qorunmasıdır.
Avtomatik sistem – İnsan müdaxiləsiz işləyən sistemdir.
İnnovasiya – Yeni texnologiyaların yaradılmasıdır.
Rəqəmsal transformasiya – Cəmiyyətin texnologiyaya keçididir.
İnformasiya gücü – Data üstünlüyü olan sistemlərin gücüdür.
Bilik sistemi – Məlumatdan öyrənən intellektual sistemdir.
Sİ köməkçi – İnsanlara məlumat və işdə dəstək verən sistemdir.
Proqramlaşdırma – Kompüterə əmrlərin yazılması prosesidir.
İnsan zəkanı – Sİ-nin təqlid etməyə çalışdığı təbii intellektdir.
Avtomatik qərar – Sistem tərəfindən verilən qərardır.
Rəqəmsal iqtisadiyyat – Data əsaslı iqtisadi sistemdir.
Gələcək texnologiya – Sİ əsaslı inkişaf mərhələsidir.
Sİ (Süni intellekt) – alqoritm
Persona – identifikasiya
Strategiya – taktika
Analiz – interpretasiya
Sintez – birləşdirmə
Optimizasiya – təkmilləşdirmə
Hipotez – fərziyyə
Paradigma – model
Kontekst – mühit
Abstraksiya – ümumiləşdirmə
Koordinasiya – uyğunlaşdırma
Simulyasiya – modelləşdirmə
İdentifikasiya – tanıma
Kvantifikasiya – ölçmə
Interpretasiya – şərh
Elektrik impulsu – beynin məlumat ötürmə siqnalı
İnterfeys – iki sistem arasında əlaqə yaradan körpü
İmplant – bədən daxilinə yerləşdirilən cihaz
Protez – orqan əvəzedici süni hissə
Nevrotexnologiya – sinir sistemi texnologiyaları
İflic – hərəkət funksiyasının itməsi
Reabilitasiya – bərpa prosesi
Sensor – siqnal qəbul edən cihaz
Stimulyasiya – sinirə siqnal göndərmə prosesi
İnteqrasiya – sistemlərin birləşmiş işləməsi
Etika – düzgün davranış qaydaları sistemi
Asılılıq – texnologiyaya həddindən artıq bağlılıq
Alqoritm – problemləri həll edən qaydalar sistemi
Kontekst – hadisənin baş verdiyi mühit
Prioritetləşdirmə – işlərin vaciblik dərəcəsinə görə sıralanması
Anonimləşdirmə – şəxsi məlumatların gizlədilməsi
Hook – izləyicinin diqqətini çəkən giriş cümləsi
Call-to-action – izləyicini hərəkətə çağıran hissə
Kontent planı – videoların əvvəlcədən hazırlanmış proqramı
Thumbnail – videonun ön baxış şəkli
Moodboard – dizayn stilini göstərən vizual panel
Kopirayter – reklam və şüar mətnləri yazan şəxs
Screening – namizədlərin ilkin seçimi