Fəsil 8: Giriş

GİRİŞ

Yaradıcı süni intellekt (YSİ) texnologiyaları həyatımızı asanlaşdırdığı qədər, özü ilə birlikdə yeni və mürəkkəb suallar da gətirir. Bu fəsildə biz rəqəmsal köməkçilərimizin həmişə “haqlı” olub-olmadığını, şəxsi məlumatlarımızı onlara etibar edib-edə bilməyəcəyimizi və bu texnologiyanın etik sərhədlərini araşdıracağıq. Məqsədimiz oxucunu qorxutmaq deyil, onu rəqəmsal dünyada daha ehtiyatlı və məlumatlı bir istifadəçi halına gətirməkdir.

Rəqəmsal təhlükəsizliyə gedən ilk addımlar

YSİ ilə işləyərkən qarşılaşdığımız riskləri anlamaq üçün aşağıdakı addımları nəzərə almaq vacibdir:

1. Texnologiyanın hüdudlarını tanımaq. Yaradıcı süni intellekt hər şeyi bilən bir ensiklopediya deyil. O, böyük məlumat bazaları əsasında ehtimallar hesablayan bir sistemdir və bəzən çox inamlı şəkildə yanlış məlumat verə bilər. Bu fenomen elmdə “hallüsinasiya” (yanılsama) adlanır. Azərbaycanlı istifadəçilər xüsusilə yerli internet resurslarından məlumat axtararkən bunu nəzərə almalıdır, çünki dilimizdəki məlumat bazası hələ formalaşma mərhələsindədir.
2. Məlumat gizliliyinə diqqət yetirmək. İstər App Store, istərsə də Play Store-dan yüklədiyiniz hər bir süni intellekt tətbiqi müəyyən icazələr tələb edir. Şəxsi şəkillərinizi, səs yazılarınızı və ya maliyyə sənədlərinizi bu sistemlərə daxil edərkən onların necə saxlandığını bilmək vacibdir. Bu fəsildə “məxfilik” anlayışının süni intellekt dövründə necə dəyişdiyini ətraflı izah edəcəyik.

Azərbaycan reallığında süni intellekt etikası

Ölkəmizdə rəqəmsal transformasiya sürətlə gedir. Gündəlik həyatımızda, təhsildə və iş yerlərində YSİ-nin rolu artır. Lakin bu artım müəllif hüquqları, plagiat və qərəzlilik (bias) kimi problemləri də özü ilə gətirir.

Məsələn, bir tələbənin kurs işini tamamilə süni intellektə yazdırması kömək sayılır, yoxsa köçürmə?

Yaxud, süni intellektin yaratdığı bir şeir və ya məqalə kimə məxsusdur?

Sosial və psixoloji təsirlər

Biz yalnız texniki deyil, həm də insani riskləri müzakirə edəcəyik. YSİ-nin insan münasibətlərinə, uşaqların inkişafına və gələcək iş yerlərinə təsiri hər bir vətəndaş üçün vacibdir. Yerli internet paketləri və rəqəmsal xidmətlər vasitəsilə bu texnologiyalara əlçatanlığın artması isə hər birimizdən “rəqəmsal gigiyena” qaydalarına əməl etməyi tələb edir.

NLP-dən ALP-a: heyvan dili emalı

Süni intellektin ən maraqlı və sürətlə inkişaf edən sahələrindən biri Təbii dilin emalı (NLP — Natural Language Processing) texnologiyasıdır. NLP kompüterlərin insan dilini anlamaq, şərh etmək və yenidən yaratmaq bacarığıdır. Lakin elm dünyası artıq bir addım daha irəli gedərək Heyvan dilinin emalı (ALP — Animal Language Processing) üzərində işləyir.

Son illərdə elm adamları NLP-də istifadə olunan “Transformer” modellərini heyvanların çıxardığı səslərə tətbiq etməyə başlayıblar. Bu sahədə bir neçə nüfuzlu tədqiqat qrupu fəaliyyət göstərir:

• Earth Species Project (ESP): Süni intellektdən istifadə edərək bütün qeyri-insani canlıların ünsiyyətini deşifrə etməyi hədəfləyir. Maşın öyrənməsi modelləri ilə quşlardan balinalara qədər geniş spektrdə araşdırma aparılır.
• Project CETI: Kaşalot balinalarının səs siqnallarını NLP modelləri vasitəsilə təhlil edir. Məqsəd balinaların bir-biri ilə necə danışdığını anlamaqdır.
• The Interspecies Internet: Vint Cerf və Peter Gabriel kimi məşhurların dəstəklədiyi bu layihə növlər arası rəqəmsal əlaqənin yaradılması üçün platforma rolunu oynayır.

Bu cür mürəkkəb elmi araşdırmalar bizə uzaq görünə bilər, lakin gündəlik həyatımızda App Store və ya Play Store-da rast gəldiyimiz “Pet Translator” (Evcil hayvan çevirici) kimi sadə proqramlar bu yolun başlanğıcıdır. Gələcəkdə süni intellektin inkişafı sayəsində evimizdəki pişik və ya itin ehtiyaclarını daha dərindən anlaya biləcəyimiz elmi əsaslı proqramlar əlçatan olacaq.