Süni intellektin (Yapay zeka) həyatımızın hər anına daxil olması təkcə texniki deyil, həm də dərin psixoloji təsirlərə malikdir. İnsanlar bu yeni nəsil rəqəmsal (dijital) köməkçilərlə ünsiyyət qurduqca, onların emosional vəziyyətləri, sosial vərdişləri və reallığı qavrama formaları dəyişə bilər. Bu texnologiyanın gətirdiyi psixoloji riskləri və onlardan qorunma yollarını aşağıdakı addımlarla nəzərdən keçirək.
Süni intellektlə bağlı ən böyük psixoloji risklərdən biri sosial izolyasiyadır (sosyal soyutlanma). İnsanlar real həyatda münasibət qurmaq, mübahisə etmək və ya ortaq məxrəcə gəlmək əvəzinə, hər zaman onları “təsdiqləyən” və heç vaxt yorulmayan rəqəmsal çatbotlara üstünlük verə bilərlər. Bu, xüsusilə gənclər arasında real insani münasibətlərdən qaçmağa və “rəqəmsal tənhalığa” səbəb olur. App Store və ya Play Store-dan yüklənən (indirilen) bəzi tətbiqlər (uygulama) insanı elə bir rəqəmsal mühitə salır ki, şəxs real dünyadakı çətinliklərdən qaçaraq bu saxta rahatlıq zonasına sığınır.
Digər bir risk isə “zəka tənbəlliyi” və özünəinamın azalmasıdır. Hər bir sualın cavabını, hər bir yazının mətnini süni intellektə həvalə etmək insanın öz yaradıcılıq qabiliyyətini və problem həll etmə bacarığını zəiflədir. Bir müddət sonra insan “mən bunu süni intellekt olmadan bacarmaram” düşüncəsinə qapılır ki, bu da rəqəmsal asılılığın bir formasıdır. Azərbaycandakı istifadəçilər yerli internet paketləri vasitəsilə 24/7 əlçatan olan bu sistemlərə həddindən artıq güvənərək öz intellektual potensiallarını arxa plana ata bilərlər.
Nəhayət, reallıq hissinin itməsi və deepfake texnologiyasının yaratdığı narahatlıq (anxiety) ciddi psixoloji gərginlik yaradır. Gördüyümüz videonun, eşitdiyimiz səsin real olub-olmadığından daim şübhələnmək insanlarda rəqəmsal (dijital) inamsızlıq və paranoid düşüncələr inkişaf etdirə bilər. Bu riskləri minimuma endirmək üçün rəqəmsal detoks (dijital detoks) tətbiq etmək, süni intellektlə ünsiyyət müddətini məhdudlaşdırmaq və real sosial fəaliyyətlərə üstünlük vermək vacibdir. Texnologiya bizim üçün bir alət olmalı, bizi idarə edən emosional bir tərəfdaşa çevrilməməlidir.
Müəllifin fikri: Bir alqoritmin sizi dinləməsi təsəlli verici ola bilər, lakin o, heç vaxt bir dostun səmimi baxışını və ya əl sıxmasını əvəz edə bilməz.
Praktik tapşırıq: Smartfonunuzda “Screen Time” (Ekran süresi) bölməsinə daxil olun və gün ərzində süni intellekt tətbiqləri ilə nə qədər vaxt keçirdiyinizi yoxlayın. Əgər bu müddət real insanlarla ünsiyyətinizdən çoxdursa, növbəti 24 saat üçün “AI-free” (Süni intellektsiz) bir gün elan edin.