“Elm orta məktəbdə” deyəndə çoxları universitet səviyyəsində fizika, kimya və ya biologiya təsəvvür edir. Çətin terminlər. Ağır dərsliklər. Uzun təriflər. Amma bu modelin mahiyyəti bu deyil. Elm orta məktəbdə mövzu deyil. Elm düşünmə üsuludur. Və bu düşünmə üsulu uşağa nə qədər tez verilsə, bir o qədər sağlam inkişaf edər.
Orta məktəbdə elm dərsi “bunu əzbərlə” məntiqi ilə qurularsa, bu artıq elm deyil. Bu, məlumat yığımını xatırladır. Elm sualla başlayır. Şübhə ilə davam edir. Sınaqla irəliləyir. Nəticə ilə bitmir. Yeni sualla bitir. Bu dövrəni uşaq hiss etmirsə, elm adı altında verilən dərs sadəcə başqa bir fənndir.
Bu modeldə müəllim cavab verən yox, proses quran şəxsdir. Müəllim mövzunu izah edib bitirmir. Sual atır. Fərziyyə (mümkün izah) qurmağa təşviq edir. “Səncə niyə belə oldu?” sualı əsas alətdir. Uşaq səhv cavab verə bilər. Bu problem deyil. Problem cavab verməməkdir.
“Elm orta məktəbdə” modeli laboratoriya ilə məhdudlaşmamalıdır. Laboratoriya vacibdir, amma yeganə yol deyil. Elm sinifdə, həyətdə, gündəlik həyatda da ola bilər. Su niyə qaynar? Bitki niyə bu tərəfə əyilir? Səs niyə əks-səda verir? Bu suallar bahalı avadanlıq tələb etmir. Düşüncə tələb edir.
Bu modeldə fənn sərhədləri yumşalmalıdır. Fizika, biologiya, riyaziyyat bir-birindən ayrı qutular kimi yox, bir problemin müxtəlif tərəfləri kimi təqdim edilməlidir.
Məsələn, su problemi. Burada kimya var, coğrafiya var, riyaziyyat var, sosial məsuliyyət var. Uşaq görməlidir ki, real problemlər fənn seçmir.
Qiymətləndirmə də dəyişməlidir. Nəticəyə görə yox, prosesə görə. Uşaq düzgün cavab tapmaya bilər. Amma düzgün sual veribsə, doğru yolu sınayıbsa, bu dəyərlidir. Klassik imtahan sistemi bunu görmür. Ona görə elm dərsi imtahan üçün yox, düşüncə üçün qurulmalıdır.
Sİ bu modeldə alət ola bilər. Amma müəllim rolunu əvəz edən yox. Sİ fərqli ehtimalları göstərmək, alternativ ssenarilər qurmaq üçün istifadə edilə bilər. Amma son qərar uşağın düşüncəsi olmalıdır. Əks halda elm yox, avtomatizm yaranar.
“Elm orta məktəbdə” modeli gələcək alim yetişdirmək üçün deyil. Düşünən vətəndaş yetişdirmək üçündür. Hər uşaq alim olmayacaq. Amma hər uşaq elmi düşüncə ilə qərar verə bilər. Bu isə cəmiyyət üçün çox böyük qazancdır.
Bu modeli qurmaq çətindir. Vaxt aparır. Müəllim hazırlığı tələb edir. Amma başqa yol yoxdur. Əgər biz elmi orta məktəbdə düzgün qura bilməsək, universitetdə gec olacaq.