Süni intellekt (Sİ) ilə tərcümə (TR: Yapay zekâ ile çeviri) bu gün ən çox istifadə olunan texnoloji tətbiqlərdən biridir. Google Translate, DeepL və ChatGPT kimi alətlər mətnləri saniyələr içində fərqli dillərə çevirməyə imkan verir. Bu texnologiya xüsusilə sürətli işlərdə və mətnin ümumi mahiyyətini anlamaq üçün əvəzsizdir. Lakin „Sİ tərcüməsi nə qədər etibarlıdır?“ sualının cavabı mətnin növündən, məqsədindən və dilin xüsusiyyətlərindən (metnin türüne ve amacına göre) asılıdır.
Sİ tərcüməsi harada daha etibarlıdır? (Nerede daha güvenilir?)
Süni intellekt aşağıdakı vəziyyətlərdə yüksək dəqiqlik nümayiş etdirir:
Sadə informasiya mətnləri (basit bilgilendirici metinler): Xəbər başlıqları, elanlar, sadə texniki təlimatlar.
Gündəlik ünsiyyət (günlük konuşma): Şəxsi mesajlar, qısa e-mail yazışmaları və qeydlər.
İlkin məzmun anlayışı (anlamı yakalamak için): Mətnin nə haqqında olduğunu tez başa düşmək üçün edilən sürətli tərcümələr.
Bu hallarda cümlələr standart quruluşa malik olduğu və dərin mədəni yük daşımadığı üçün Sİ çox vaxt düzgün nəticə verir.
Sİ tərcüməsinin zəif tərəfləri və risklər
Süni intellekt sözləri „çevirsə“ də, hər zaman müəllifin „məqsədini“ (niyetini) tam tuta bilmir. Ən çox rast gəlinən problemlər bunlardır:
Kontekst səhvləri (Bağlam hataları): Bir sözün müxtəlif mənaları ola bilər. Məsələn, “bank” sözü həm maliyyə qurumu, həm də çay kənarı və ya oturacaq mənasını verə bilər. Kontekst zəifdirsə, Sİ yanlış variantı seçə bilər.
İdiomlar və atalar sözləri (Deyimler ve atasözleri): «Gözün üstə qaşın var» kimi ifadələri sözbəsöz tərcümə etmək mənasız və gülməli nəticələr doğurur (kelimesi kelimesine çeviri hatası).
Hüquqi və rəsmi mətnlər: Müqavilələr və qanunvericilik aktlarında bir sözün səhv tərcüməsi ciddi hüquqi fəsadlar yarada bilər. Burada mütləq mütəxəssis nəzarəti (uzman kontrolü) vacibdir.
Tonallıq və üslub (Ton ve üslup): Sİ bəzən rəsmi mətni çox səmimi, yaxud əksinə, səmimi bir məktubu çox soyuq və akademik dildə tərcümə edə bilir.
Etibarlılığı necə qiymətləndirməli?
Tərcümənin etibarlılığını ölçmək üçün üç sadə sual verilməlidir:
Məqsəd nədir? (Amaç ne?): Yalnız başa düşmək üçünmü, yoxsa rəsmi yayımlamaq üçün?
Mətnin növü nədir? (Metin türü?): Gündəlik, yoxsa hüquqi-texniki?
Səhv qiyməti nədir? (Hata bedeli?): Tərcümə səhv olarsa, bu nə dərəcədə böyük problem yaradacaq?
Əgər məqsəd sadəcə «mənanı anlamaqdırsa», Sİ yüksək dərəcədə uyğundur. Lakin mətn rəsmi istifadə üçün nəzərdə tutulubsa, redaktə mütləqdir.
Təhlükəsiz istifadə üçün “Qızıl Qaydalar”
Sİ tərcüməsindən peşəkar səviyyədə faydalanmaq üçün bu addımları izləyin:
İlkin qaralama (İlk taslak): Mətni Sİ-ə verin və ilk versiyanı əldə edin.
Detallı yoxlama: Tarixləri, rəqəmləri, xüsusi adları və terminləri tək-tək nəzərdən keçirin.
Geri tərcümə (Back-translation): Tərcümə olunmuş mətni yenidən orijinal dilə çevirib mənanın dəyişib-dəyişmədiyini yoxlayın.
Termin ardıcıllığı (Tutarlılık): Texniki mətnlərdə əsas terminlərin bütün mətndə eyni cür tərcümə edildiyinə əmin olun. Praktik Tapşırıq Link:
Bu testi icra edin: Süni intellektə “Ayağını yorğanına görə uzat” atalar sözünü əvvəlcə ingilis dilinə çevirməyi tapşırın. Sonra ondan bu ifadənin ingilis dilindəki məna qarşılığını (idiomatik qarşılığını) tapmasını istəyin. Fərqi görəcəksiniz.
Və yaxud başqa bir Azərbaycan dilində “Mənim gözüm səndən su içmir” ifadəsini cümləsini ingiliscəyə tərcümə edin promptuna onun qoyuluşundan asılı olaraq fərqli cavablar olacaqdır.
Müəllifin fikri: Süni intellektlə tərcümə mükəmməl bir «körpü» olsa da, həmin körpüdən keçən yükün (mənanın) təhlükəsizliyinə hər zaman insan zəkası nəzarət etməlidir.