Yaşlı insanlar üçün Sİ (Süni intellekt) çox faydalı ola bilər. Çünki, Sİ gündəlik həyatda kömək edir: məlumat tapır, plan qurur, xatırladır, mesaj yazır və sadə suallara cavab verir. Amma, yaşlı insanlar üçün əsas çətinlik texnologiya deyil, texnologiyadan qorxudur. Onlar “səhv edərəm”, “nəsə pozaram”, “aldadarlar” kimi düşünürlər. Buna görə, Sİ istifadəsi yaşlılara uyğun şəkildə sadələşdirilməlidir.
1) Əsas problemləri anlamaq lazımdır
Yaşlı insanların qarşılaşdığı çətinliklər adətən bunlardır:
- kiçik yazılar və zəif görmə
- telefonda çox düymə olması
- proqramların qarışıq görünməsi
- yazmaqda çətinlik (əlifba, mesaj yazmaq, sürət)
- saxta zənglərdən və aldadılmaqdan qorxu
- texniki sözlərin anlaşılmaz olması
Bu problemi həll etmədən Sİ öyrətmək çətin olur.
2) Telefonu yaşlı üçün uyğunlaşdırmaq
Sİ istifadəsinə başlamazdan əvvəl, telefonun özü rahat olmalıdır. Burada 4 sadə addım var:
- şrift ölçüsünü böyütmək (şrift – yazı tipi)
- ekran parlaqlığını artırmaq
- lazımsız tətbiqləri ana ekrandan silmək
- ChatGPT kimi əsas tətbiqi ön sıraya qoymaq
Bəzi yaşlı insanlar, toxunma ekranında çətinlik çəkir. Ona görə telefonun “sadə ekran” (sadə ekran – kolay mod) rejimi varsa aktiv etmək faydalıdır.
3) Yazmaq əvəzinə danışmaq daha uyğundur
Yaşlılar üçün ən rahat yol mikrofonla istifadədir. Əksəriyyət, Sİ alətlərində danışıq rejimi mövcuddur. Yazmaq yorucu ola bilər. Mikrofonla danışanda onlar öz dillərində sual verir və cavab alır. Demək olar ki, bütün proqramlar 100-dən çox dildə çalışa bilir. Azərbaycan və Türk dilləri demək olar ki, bütün proqramlarda var. Məsələn:
- “Bu dərmanı necə içmək lazımdır?”
- “Bu gün hava necə olacaq?”
- “Mənə 1 həftəlik yemək planı qur.”
Burada vacibdir ki, yaşlı adam cavabın “qısa” olmasını istəsin. Çünki uzun cavab onları yorur. Sİ-yə belə demək lazımdır: “Qısa izah et” (qısa – kısa).
4) Öyrətmə mərhələli olmalıdır
Yaşlı insana bir gündə hər şeyi öyrətmək olmaz. Ən yaxşı üsul 4 mərhələli plandır:
- quraşdırma və giriş
- sadə suallar vermək
- mikrofonla danışmaq
- mesaj yazdırmaq və plan qurmaq
Hər mərhələdə 2–3 nümunə kifayətdir. Çox nümunə qarışdırır.
5) Təhlükəsizlik ən önəmlisidir
Yaşlı insanı qorumaq üçün əsas qaydalar olmalıdır:
- Sİ-yə kart məlumatı yazmaq olmaz
- şifrə paylaşmaq olmaz
- tanımadığı linklərə klik etmək olmaz
- “mükafat qazandınız” kimi mesajlara inanmaq olmaz
Bu mövzunu onlara sadə izah etmək lazımdır: “Sİ sənin köməkçindir, amma pul və sənəd məsələsində ona heç nə demə.”
Həm də ailə üzvləri yaşlının hesab təhlükəsizliyini (təhlükəsizlik – güvenlik) qurmalıdır. Güclü şifrə seçmək və ehtiyac varsa iki mərhələli giriş qoymaq yaxşıdır.
6) Yaşlılar üçün ən faydalı 10 istifadə
Yaşlı insanın motivasiyası artırmaq üçün ən praktik istifadə nümunələri bunlardır:
- dərman saatını xatırlatmaq
- həkimə gedəcək günü planlamaq
- bazarlıq siyahısı yazmaq
- yemək resepti izahı
- sadə dua və mətnləri oxunaqlı yazmaq
- övladlara mesaj yazdırmaq
- xəbəri qısa xülasə etmək
- xəstəliklə bağlı ümumi məlumat (amma diaqnoz yox)
- yol soruşmaq
- telefon ayarlarını izah etdirmək
Bu nümunələr yaşlı adama göstərir ki, Sİ “oyuncaq deyil”, real köməkçidir.
7) Ailə dəstəyinin rolu
Ən yaxşı nəticə, ailə dəstəyi ilə olur. Qohumlar yaşlı insanla həftədə 2–3 dəfə 10 dəqiqə məşq etsə, onlar sürətlə öyrənir. Əsas məsələ təzyiq etməməkdir. Sakit şəkildə “sına, qorxma” demək lazımdır.
Nəticə olaraq, yaşlı insanlar üçün Sİ istifadəsi sadələşdirilə bilər. Bunun üçün, telefon rahat edilməli, mikrofonla istifadə seçilməli, mərhələ-mərhələ öyrədilməli və təhlükəsizlik qaydaları ciddi şəkildə izah olunmalıdır. Bu qayda ilə yaşlı insan Sİ-i gündəlik həyatında rahat istifadə edəcək.