Alim üçün tədqiqat (tədqiqat – araştırma) vaxt, diqqət və sistem tələb edir. Bir mövzu üzərində işləyərkən alim yüzlərlə məqalə oxuyur, qeydlər aparır, müqayisə edir, hipotez (hipotez – hipotez) qurur və nəticə çıxarır. Bu prosesin ən böyük problemi vaxtdır. Çünki məlumat çoxdur, amma insanın oxuma gücü məhduddur. Sİ (Süni intellekt) burada alimi əvəz etmir. Amma onun işini sürətləndirən, diqqəti əsas məqamlara yönəldən “tədqiqat köməkçisi” olur.
Birinci böyük üstünlük ədəbiyyat xülasəsidir. Alim yeni mövzu seçəndə əvvəl “literature review” etməlidir. Yəni mövcud məqalələri oxuyub əsas nəticələri toplamalıdır. Sİ burada çox faydalıdır. Alim bir məqalənin PDF-ni göndərib belə deyə bilər: “Bu məqaləni 10 maddə ilə xülasə et. Metod, nəticə və limitləri ayrıca yaz.” Bu xülasə alimin oxuma vaxtını qısaldır. Ən vacib hissə isə Sİ-nin “limit” (məhdudiyyət – sınırlılık) və “gələcək işlər” hissəsini ayırmasıdır. Çünki alim üçün yeni ideya çox vaxt məhz həmin bölmələrdən çıxır.
İkinci üstünlük məqalələri müqayisə etməkdir. Alim bir mövzu üzrə 10 məqalə oxuyur. Amma hansının metodu daha güclüdür, hansının nəticəsi daha etibarlıdır, bunu analiz etmək çətindir. Sİ-yə belə demək olar: “Bu iki məqaləni müqayisə et: metod, dataset, nəticə, zəif tərəf.” Sİ müqayisəni cədvəl (cədvəl – tablo) formatında verə bilər. Bu, alimin düşünməsini sürətləndirir.
Üçüncü üstünlük ideya və hipotez qurmaqdır. Tədqiqatda ən dəyərli hissə yeni sualdır. Alim bəzən mövzunu bilir, amma yeni yanaşma tapa bilmir. Sİ burada “ideya generatoru” ola bilər. Məsələn, alim yaza bilər: “Mən bu mövzu üzrə tədqiqat edirəm. Mənə 10 yeni tədqiqat sualı təklif et.” Sİ müxtəlif istiqamətlər verir: metod fərqi, yeni populyasiya, yeni ölçmə. Alim isə içindən real olanını seçir.
Dördüncü üstünlük tədqiqat planıdır. Bir tədqiqatın mərhələləri var: sual, hipotez, metod, məlumat toplama, analiz, nəticə yazısı. Sİ alimə addım-addım plan verə bilər. Məsələn: “Bu mövzu üzrə 3 aylıq tədqiqat planı qur.” Bu plan alimin işini nizamlayır. Xüsusilə gənc alimlər üçün bu çox faydalıdır.
Beşinci üstünlük yazı prosesidir. Məqalə yazmaq çox vaxt aparır. Alim fikrini bilir, amma cümlələri akademik üslubda (üslub – üslup) yazmaq çətin olur. Sİ burada kömək edir: mətni düzəldir, daha akademik edir, qrammatikanı yoxlayır. Alim belə yaza bilər: “Bu abzası akademik dildə yenidən yaz, mənanı dəyişmə.” Bu, yazı sürətini artırır. Əlbəttə, son yoxlama alimin özündə qalır.
Altıncı üstünlük təqdimat hazırlamaqdır. Alim konf-
rans üçün slayd hazırlayır. Sİ məqalədən slayd planı çıxara bilər: “Bu tədqiqatı 8 slaydda təqdim etmək üçün struktur hazırla.” Bu, alimin vaxtını xeyli azaldır.
Praktik istifadə üçün alimə 6 addımlı plan:
Mövzu və məqsədi Sİ-yə yaz.
Məqalələri PDF və başqa fayl kimi göndər və xülasə al.
Məqalələri müqayisə etdirmək üçün cədvəl istə.
Yeni tədqiqat sualları və hipotezlər təklif etdirt.
Metod və tədqiqat planını addım-addım qur.
Yazını akademik üslubda düzəltdir və təqdimat planı al.
Maksimum 1 nümunə: Alim 3 məqalə göndərir və yazır: “Bu 3 məqalədən ortaq nəticəni çıxart, fərqləri yaz və mənə yeni tədqiqat boşluğu (research gap) təklif et.” Sİ cavab verir. Alim də yeni istiqamət tapır.
Amma risklər də var. Sİ bəzən “uydurma mənbə” göstərə bilər. Buna görə alim qaydanı bilməlidir: Sİ mənbə göstərirsə, mütləq yoxlanmalıdır. Həm də Sİ-yə elmi nəticəni tam həvalə etmək olmaz. Çünki tədqiqat məsuliyyəti alimdədir.
Nəticə olaraq, alim Sİ ilə tədqiqatı sürətləndirə bilər: ədəbiyyat xülasəsi alır, məqalələri müqayisə edir, hipotez qurur, plan hazırlayır və yazı prosesini sürətləndirir. Bu, daha az vaxtla daha sistemli tədqiqat aparmağa kömək edir.
Bununla bərabər, Sİ mürəkkəb model qura bilir, müştərinin göstərişi ilə böyük məlumat bazasını yaradır, korelyasiya müəyyən edə bilir, reqresiya anlizi edir və s. Daha professional proqramlar var, ciddi data elmi (veri bilimi) analizi həyata keçirir, kod yazır.