Gemini və bənzər sistemlər (məsələn, ChatGPT, Copilot, Deep Seek, Grok AI və s.) məlumatdan öyrənmiş, nəhəng həcmdə mətnləri “oxuyub” mənimsəmiş böyük dil modelləridir (LLM – Large Language Models).
Bu texnologiyalar haqqında ən böyük yanlışlıq onların adi axtarış sistemləri kimi işlədiyini düşünməkdir. Gemini sualınıza cavab verərkən “Google kimi axtarıb tapmır”. O, daha çox belə edir: sizin sualınızı dərk edir, sonra isə öyrəndiyi statistik qanunauyğunluqlar əsasında növbəti ən uyğun sözləri seçərək cavabı sıfırdan qurur.
Yəni Gemini bir növ:
Milyonlarla kitab oxumuş,
Milyardlarla insan danışığını görmüş,
Minlərlə müxtəlif üslubu tanımış bir virtual köməkçidir.
Gemini nəyi “bilir”?
Bu hissəni düzgün dərk etmək sistemdən effektiv istifa dənin açarıdır. Gemini bir insan kimi “şüurlu bilik” sahibi deyil. Onun imkanları aşağıdakılardan ibarətdir:
Dildən anlayır: Cümlənin quruluşunu və sözlərin bir-biri ilə əlaqəsini bilir.
İzah edə bilir: Mürəkkəb mövzuları müxtəlif səviyyələrdə sadələşdirir.
Plan qura bilir: İstər səyahət, istərsə də biznes planı olsun, struktur təklif edir.
Müxtəlif üslubda yazır: Akademik dildən tutmuş poetik formaya qədər hər üsluba uyğunlaşır.
İdeya yaradır: Beyin fırtınası (brainstorming) üçün mükəmməl tərəfdaşdır.
Amma yadda saxlamalıyıq: Gemini insan kimi “yaşayaraq” öyrənmir. O, oxuduğu nəhəng məlumat bazası əsasında “ən məntiqli və gözlənilən cavabı” hesablayıb çıxarır. Odur ki, onu çox sürətli yazan və geniş mütaliəli bir köməkçi kimi qəbul etməliyik.
İş prinsipi: 4 addımlıq mexanizm
Gemini-nin arxasında duran texniki mürəkkəbliyi dörd sadə mərhələdə izah etmək olar:
Sualın analizi: Siz “Mənə CV forması hazırlamağa kömək et” dediyinizdə, sistem hər bir sözün rəqəmsal qarşılığını (token) analiz edir.
Kontekstin dərki: Burada “CV” sözünün iş dünyası ilə bağlı olduğunu, məqsədin işə düzəlmək olduğunu və bunun üçün müəyyən bir rəsmiyyət tələb olunduğunu “başa düşür”.
Cavabın qurulması (Söz-söz proqnoz): Gemini cavabı hazır şablon kimi blok halında vermir. O, hər bir növbəti sözü özündən əvvəlki sözlərə əsaslanaraq ehtimal nəzəriyyəsi ilə seçir. Məsələn, “Süni” sözündən sonra “intellekt” gəlmə ehtimalının 99% olduğunu bilir.
Üslubun uyğunlaşdırılması: Əgər siz «sadə dildə», «akademik səviyyədə» və ya «Azərbaycan dilində» yazmağı xahiş etsəniz, o, daxili filtrini həmin qəlibə uyğun tənzimləyir.
LLM nədir? (Böyük dil modelinin sadə izahı)
Bütün bu sistemlərin nüvəsində LLM (Large Language Model – Böyük dil modeli) dayanır. Bunu bir uşağın dil öyrənmə prosesi ilə müqayisə edək. Uşaq ətrafındakı insanları dinləyir, sözlər arasındakı əlaqəni tutur və zamanla özü danışmağa başlayır. LLM də eynilə:
İnternetdəki və rəqəmsal kitablardakı milyardlarla mətni oxuyur.
Sözlərin və anlayışların bir-biri ilə necə əlaqələndiyini (riyazi olaraq) öyrənir.
Nəticədə yeni cümlələr qurmaq qabiliyyəti qazanır. Gemini cavabı haradan çıxarır?
İnsanlar çox vaxt Gemini-ni internetdə axtarış edən bir robotla qarışdırırlar. Reallıq isə fərqlidir:
Yanlış: “O, internetə girir, bir sayt tapır, ordakını kopyalayıb mənə verir.”
Doğru: “O, təlim keçdiyi məlumatlardan qalan ‘bilik izləri’ ilə cavabı sıfırdan inşa edir.”
Bu səbəbdən o, bəzən çox dəqiq faktlar verdiyi halda,
bəzən də səhv edə bilər. Çünki onun əsas vəzifəsi “mənbəni təsdiqləmək” deyil, “ən uyğun mətni qurmaqdır”.
Yaradıcı süni intellekt niyə bəzən “uydurur”?
Süni intellekt dünyasında buna hallusinasiya (hallucination) deyilir. Gemini-nin məqsədi sizin sualınıza ən dolğun və məntiqli görünən cavabı verməkdir. Əgər onun bazasında konkret fakt yoxdursa, o, “məntiqə uyğun gələn” uydurma bir ad, tarix və ya kitab yarada bilər. Buna görə də faktiki dəqiqlik tələb olunan mövzularda ondan mənbə göstərməsini tələb etmək və ya məlumatı müstəqil şəkildə yoxlamaq vacibdir.”Şair” bənzətməsi
Gemini-ni bir növ universal şair kimi düşünün. Şair bəzən tarixi həqiqətləri nəzmə çəkir, bəzən isə sadəcə təsirli bir obraz yaradır. Gemini də eynilə:
Bəzən ensiklopedik faktlar deyir,
Bəzən də “daha uyğun və axıcı görünən” cümləni seçir.
Praktik yoxlama: “Üslub sınağı” testi
Sistemin dərketmə gücünü görmək üçün gemini.google.com ünvanına daxil olaraq bu sınağı keçirin:
“Kvant fizikasını 7 yaşlı uşaq üçün izah et.”
“Eyni mövzunu bir professorun seminarı üçün akademik dildə yaz.”
“İndi isə bu mövzuda Azərbaycan dilində bir rübai qur.”
Bu sınaq sizə göstərəcək ki, Gemini sadəcə məlumat bazası deyil, o, dili və üslubu mükəmməl şəkildə idarə edən bir texnologiyadır.
🔗Faydalı keçidlər:
Gemini: https://gemini.google.com
Perplexity (Mənbəli araşdırma üçün): https://www.
perplexity.ai
Claude: https://claude.ai
“Müəllifin fikri”: Süni intellekt bir ensiklopediya deyil, o, oxuduğu sonsuz sayda mətndən öyrəndiyi dil məntiqi ilə sizin üçün yeni düşüncə qapıları açan intellektual bir güzgüdür.