Deepfake (Derin sahte), süni intellektin (Yapay zeka) ən mübahisəli və həm də qorxulu nailiyyətlərindən biridir. Bu texnologiya mövcud bir şəkli, videonu və ya səs yazısını maşın öyrənməsi (makine öğrenmesi) alqoritmləri vasitəsilə manipulyasiya edərək bir insanın simasını və ya səsini digərinə köçürmək üçün istifadə olunur. Başqa sözlə, deepfake vasitəsilə heç vaxt demədiyiniz sözləri siz demişsiniz kimi göstərən videolar və ya etmədiyiniz hərəkətləri əks etdirən saxta görüntülər yaradılır. Bu texnologiya xüsusilə Azərbaycanın rəqəmsal (dijital) mühitində dələduzluq (dolandırıcılık) və dezinformasiya məqsədilə istifadə edilə bildiyi üçün hər bir smartfon istifadəçisi ondan qorunma yollarını bilməlidir.
Deepfake videolarını tanımaq üçün ilk növbədə vizual detallara diqqət yetirmək lazımdır. Süni intellekt nə qədər inkişaf etsə də, göz qırpma hərəkətləri, ağız kənarlarındakı kölgələr və üz ifadələrinin təbiiliyi mövzusunda hələ də səhvlərə yol verir. Məsələn, bir videoda insanın gözləri çox nadir hallarda qırpılırsa və ya danışarkən dodaq hərəkətləri səsə tam uyğun gəlmirsə, bu, ciddi bir siqnaldır. Həmçinin, videodakı işığın istiqaməti ilə insanın üzündəki kölgələrin uyğunsuzluğu da saxtakarlığı üzə çıxara bilər. Səs tərəfində isə metalik (metalik) tonlar, qeyri-təbii nəfəs almalar və ya qəfil ton dəyişiklikləri deepfake-in əsas əlamətləridir.
Dələduzlardan qorunmaq üçün tənqidi düşüncə (eleştirel düşünce) ən böyük silahınızdır. Əgər sosial şəbəkələrdə və ya WhatsApp-da tanıdığınız birinin səsindən və ya görüntüsündən ibarət şübhəli bir müraciət (məsələn, təcili pul istəmək) alırsınızsa, dərhal həmin şəxsə başqa bir kanal vasitəsilə zəng edib məlumatı dəqiqləşdirin. Azərbaycanda son zamanlar yerli bankların adından istifadə edilərək yaradılan saxta “investisiya” videoları buna bariz nümunədir. Unutmayın ki, App Store və ya Play Store-da mövcud olan hər hansı bir “üz dəyişdirmə” tətbiqi (uygulama) əyləncəli görünsə də, əslində bu texnologiyanın sadə bir versiyasıdır və sizin biometrik (biyometrik) məlumatlarınızı toplaya bilər.
Texniki olaraq özünüzü qorumaq üçün rəqəmsal gigiyenaya əməl etməlisiniz. Şəxsi şəkillərinizi və videolarınızı sosial şəbəkələrdə hər kəsə açıq şəkildə paylaşmaqdan çəkinin, çünki deepfake yaratmaq üçün sistemə çoxlu sayda real görüntü lazımdır. Yerli internet paketləri vasitəsilə daxil olduğunuz hər bir platformada ikimərhələli təsdiqləməni (iki faktörlü doğrulama) aktiv edin. Əgər bir videonun deepfake olduğundan şübhələnirsinizsə, videonu dayandırıb detalları böyüdərək dərinin teksturasına (doku) baxın; saxta görüntülərdə dəri adətən həddindən artıq hamar və ya ləkəli görünür.
Müəllifin fikri: Gözlərimiz və qulaqlarımız bizi aldada bilər, lakin diqqətli ağlımız rəqəmsal yalanlara qarşı ən etibarlı qaladır.
Nümunə: Bir vaxtlar Azərbaycanda Prezidentin, Baş nazirin, Socar rəhbərliyi adında reklamlar gedirdi, guya neft şirkətində böyük layihə qurulmuşdur, 250 manat qoyulub hər ayda 1000 manat pul qazanacaqlar. Təbii ki, süni intellektlə tanış adam bunun fırıldaqçılıq olduğunu dərhal müəyyən edə bilir, amma əhalinin 90%-i inanırdı. Müvafiq orqanlara və mətbuata xəbər verdikdən sonra bunun qarşısı alındı.
Praktik tapşırıq: YouTube-da “Deepfake comparison” yazaraq axtarış edin və real insanla süni intellekt tərəfindən yaradılmış simanın fərqlərini müşahidə edin. Videodakı insanın göz qırpma tezliyinə və boyun nahiyəsindəki kölgələrin hərəkətinə diqqətlə baxın.