Kvant nəsli üçün yol xəritəsi şüarlarla qurula bilməz. “Rəqəmsallaşaq”, “gələcəyə hazır olaq” kimi cümlələr istiqamət vermir. İstiqamət konkret qərarlarla yaranır. Bu yol xəritəsi texnologiya planı deyil. Təhsil və düşüncə planıdır.
Çünki gələcək problemi cihazla yox, insanla həll edir.
Birinci mərhələ (1–3 il): düşüncə dəyişikliyi. Bu mərhələdə əsas iş dərsliyi dəyişmək deyil. Zehniyyəti dəyişməkdir. Azərbaycan və Türkiyədə ilk olaraq qəbul edilməli olan həqiqət budur: problem uşaqlarda deyil. Təhsil modelindədir. Bu qəbul olmadan heç bir islahat işləməyəcək. Müəllim hazırlığı burada əsas prioritet olmalıdır. Müəllim Sİ-dən qorxmamalıdır. Onu alət kimi başa düşməlidir. Müəllim təlimləri texniki yox, pedaqoji olmalıdır.
İkinci mərhələ (3–5 il): kurikulumun sadələşdirilməsi. Hər iki ölkədə proqramlar həddindən artıq yüklüdür. Çox mövzu, az düşüncə. Bu mərhələdə fənn sayı yox, mövzu dərinliyi önə çıxmalıdır. Əzbər azalmalı, problem əsaslı öyrənmə artmalıdır. Sİ ayrıca fənn kimi yox, bütün fənnlərin içində düşünmə aləti kimi yer almalıdır.
Üçüncü mərhələ (5–7 il): qiymətləndirmə sisteminin dəyişməsi. Bu ən çətin mərhələdir. Çünki cəmiyyət qiymətə öyrəşib. Amma bu mərhələdə qiymət tək göstərici olmaqdan çıxmalıdır. Proses, portfel, layihə əsaslı qiymətləndirmə genişlənməlidir. İmtahanlar qalacaq. Amma tək meyar olmayacaq. Bu dəyişiklik olmadan Sİ ilə mübarizə mümkün deyil.
Dördüncü mərhələ (7–9 il): məktəbin rolunun yenidən qurulması. Məktəb məlumat ötürən yer olmaqdan çıxmalıdır. Məktəb düşünmə mühiti olmalıdır. Kitabxana, laboratoriya, müzakirə otaqları real məna qazanmalıdır. Məktəb tək bina yox, icma mərkəzinə çevrilməlidir. Valideyn məktəbin kənarında yox, prosesin içində olmalıdır.
Beşinci mərhələ (9–10 il): etik və hüquqi çərçivənin möhkəmləndirilməsi. Sİ istifadəsi ilə bağlı aydın qaydalar olmalıdır. Xüsusilə uşaqlarla bağlı. Məlumatın qorunması, istifadə sərhədləri, məsuliyyət bölgüsü açıq şəkildə müəyyənləşdirilməlidir. Bu çərçivə geciksə, texnologiya öndə gedər, hüquq arxada qalar.
Bu yol xəritəsinin ortaq nöqtəsi var: tələsməmək. Azərbaycan və Türkiyə üçün əsas risk geridə qalmaq yox, yanlış sürətlə getməkdir. Kopyalamaq yox, uyğunlaşdırmaq lazımdır. Hər ölkənin mədəniyyəti, dili, sosial strukturu fərqlidir. Model yerli düşüncə ilə qurulmalıdır.
Kvant nəsli hazır gəlmir. Onu biz formalaşdırırıq. Bu məsuliyyəti sistem, müəllim, valideyn və qərarverici birlikdə daşımalıdır. Texnologiya bu yolun bir hissəsidir. Amma sükan insanın əlində qalmalıdır.
İzahlı lügət:
Data (veri) – Süni intellektin öyrəndiyi əsas məlumat mənbəyidir. Data olmadan Sİ heç nə öyrənə bilməz.
Maşın öyrənməsi – Kompüterin qayda yazılmadan datadan öyrənmə prosesidir.
Dərin öyrənmə – Çoxqatlı neyron şəbəkələri ilə daha mürəkkəb öyrənmə üsuludur.
Süni intellekt – İnsan düşüncəsini təqlid edən kompüter sistemləridir.
Neyron şəbəkə – İnsan beynindən ilhamlanmış öyrənmə strukturudur.
LLM (böyük dil modeli) – Çoxlu mətn oxuyaraq dil qanunlarını öyrənən Sİ modelidir.
Gemini – Google tərəfindən yaradılmış böyük dil modeli sistemidir.
ChatGPT – Mətn yaradan və suallara cavab verən Sİ modelidir.
Copilot – Kod yazmağa kömək edən süni intellekt sistemidir.
Grok AI – Real vaxt məlumatlarla işləyə bilən Sİ modelidir.
DeepSeek – Çin mənşəli güclü dil modeli sistemidir.
Token – Sİ-nin mətni hissələrə bölərək işlədiyi ən kiçik vahiddir.
Prompt – İstifadəçinin Sİ-yə verdiyi sual və ya əmrdir.
Supervised learning – Etiketli data ilə öyrənmə metodudur.
Unsupervised learning – Etiketsiz datadan gizli qanunları tapma üsuludur.
Reinforcement learning – Mükafat və cəza ilə öyrənmə metodudur.
Clustering – Oxşar dataları qruplara ayırma prosesidir.
Regression – Gələcək dəyəri proqnozlaşdıran analiz metodudur.
Classification – Məlumatı kateqoriyalara ayırma prosesidir.
Big data – Çox böyük həcmdə məlumat toplusudur.
Feature (xüsusiyyət) – Datanı təsvir edən əsas xüsusiyyətlərdir.
Pixel – Şəklin ən kiçik rəqəmsal hissəsidir.
NLP – Kompüterin insan dilini başa düşmə texnologiyasıdır.
Tövsiyə sistemi – İstifadəçiyə uyğun məzmun təklif edən sistemdir.
FaceID – Üz tanıma ilə işləyən təhlükəsizlik sistemidir.
Biometrik sistem – İnsan bədən məlumatı ilə identifikasiya sistemidir.
Kredit skoru – Maliyyə riskini qiymətləndirən sistemdir.
Diaqnoz sistemi – Tibbi görüntülərdən xəstəlik aşkarlayan Sİ-dir.
Avtonom avtomobil – Sürücüsüz hərəkət edən maşındır.
Robototexnika – Robotların yaradılması və idarə olunması sahəsidir.
Generative AI – Yeni məzmun yarada bilən Sİ növüdür.
Şəkil generasiyası – Sİ-nin yeni şəkillər yaratmasıdır.
Mətn generasiyası – Sİ-nin yeni mətnlər yazmasıdır.
Hallucination – Sİ-nin uydurma, yanlış məlumat verməsidir.
Bias (qərəz) – Məlumatdakı tərəfli və ya ədalətsiz meyldir.
Model – Data üzərində öyrədilmiş Sİ sistemidir.
Training – Sİ-nin öyrədilmə prosesidir.
Dataset – Öyrənmə üçün istifadə olunan məlumat toplusudur.
GPU – Sİ hesablamalarını sürətləndirən prosessordur.
Bulud texnologiyası – İnternet üzərindən data işləmə sistemidir.
Sənaye 4.0 – Rəqəmsal və Sİ əsaslı sənaye inqilabıdır.
Data science – Məlumatdan nəticə çıxarma elmidir.
Alqoritm – Problemi həll edən addım-addım qaydadır.
Statistik model – Ehtimallara əsaslanan riyazi sistemdir.
Proqnoz – Gələcək nəticənin təxmin edilməsidir.
Axtarış sistemi – İnternetdə məlumat tapan sistemdir.
Automatlaşma – İşlərin insan olmadan sistemlə idarəsidir.
İnformasiya sistemi – Məlumatın toplanması və işlənməsi sistemidir.
Rəqəmsallaşma – Fiziki məlumatların digital formaya keçməsidir.
Kontekst – Sözün mənasını müəyyən edən ətraf məlumatdır.
Söz proqnozu – Növbəti sözün ehtimalla seçilməsidir.
Ehtimal modeli – Statistik əsaslı qərar sistemi.
Təlim data – Modelin öyrədildiyi əsas məlumatdır.
Test data – Modelin yoxlandığı məlumatdır.
Sistem analizi – Məlumatların strukturlaşdırılmış araşdırılmasıdır.
Məlumat keyfiyyəti – Datanın düzgünlük və dəqiqlik səviyyəsidir.
Ağıllı sistem – Öz qərar verə bilən texnoloji sistemdir.
İnsan-AI əməkdaşlığı – İnsan və Sİ-nin birlikdə işləməsidir.
Texnoloji inkişaf – Texnologiyanın davamlı təkmilləşməsi prosesidir.
İş transformasiyası – İşlərin Sİ ilə dəyişməsi prosesidir.
Öyrənmə modeli – Data əsasında qərar verən sistemdir.
Klassifikasiya modeli – Məlumatı kateqoriyaya ayıran modeldir.
Sİ etikası – Süni intellektin düzgün istifadə qaydalarıdır.
Təhlükəsizlik – Sİ sistemlərinin risklərdən qorunmasıdır.
Avtomatik sistem – İnsan müdaxiləsiz işləyən sistemdir.
İnnovasiya – Yeni texnologiyaların yaradılmasıdır.
Rəqəmsal transformasiya – Cəmiyyətin texnologiyaya keçididir.
İnformasiya gücü – Data üstünlüyü olan sistemlərin gücüdür.
Bilik sistemi – Məlumatdan öyrənən intellektual sistemdir.
Sİ köməkçi – İnsanlara məlumat və işdə dəstək verən sistemdir.
Proqramlaşdırma – Kompüterə əmrlərin yazılması prosesidir.
İnsan zəkanı – Sİ-nin təqlid etməyə çalışdığı təbii intellektdir.
Avtomatik qərar – Sistem tərəfindən verilən qərardır.
Rəqəmsal iqtisadiyyat – Data əsaslı iqtisadi sistemdir.
Gələcək texnologiya – Sİ əsaslı inkişaf mərhələsidir.
Sİ (Süni intellekt) – alqoritm
Persona – identifikasiya
Strategiya – taktika
Analiz – interpretasiya
Sintez – birləşdirmə
Optimizasiya – təkmilləşdirmə
Hipotez – fərziyyə
Paradigma – model
Kontekst – mühit
Abstraksiya – ümumiləşdirmə
Koordinasiya – uyğunlaşdırma
Simulyasiya – modelləşdirmə
İdentifikasiya – tanıma
Kvantifikasiya – ölçmə
Interpretasiya – şərh
Elektrik impulsu – beynin məlumat ötürmə siqnalı
İnterfeys – iki sistem arasında əlaqə yaradan körpü
İmplant – bədən daxilinə yerləşdirilən cihaz
Protez – orqan əvəzedici süni hissə
Nevrotexnologiya – sinir sistemi texnologiyaları
İflic – hərəkət funksiyasının itməsi
Reabilitasiya – bərpa prosesi
Sensor – siqnal qəbul edən cihaz
Stimulyasiya – sinirə siqnal göndərmə prosesi
İnteqrasiya – sistemlərin birləşmiş işləməsi
Etika – düzgün davranış qaydaları sistemi
Asılılıq – texnologiyaya həddindən artıq bağlılıq
Alqoritm – problemləri həll edən qaydalar sistemi
Kontekst – hadisənin baş verdiyi mühit
Prioritetləşdirmə – işlərin vaciblik dərəcəsinə görə sıralanması
Anonimləşdirmə – şəxsi məlumatların gizlədilməsi
Hook – izləyicinin diqqətini çəkən giriş cümləsi
Call-to-action – izləyicini hərəkətə çağıran hissə
Kontent planı – videoların əvvəlcədən hazırlanmış proqramı
Thumbnail – videonun ön baxış şəkli
Moodboard – dizayn stilini göstərən vizual panel
Kopirayter – reklam və şüar mətnləri yazan şəxs
Screening – namizədlərin ilkin seçimi