İ
Sual 6: İlk süni intellekt proqramları nə idi?
Bu gün süni intellekt dedikdə çoxumuzun ağlına ChatGPT, Gemini, Claude və digər müasir sistemlər gəlir. Onlar insanlarla danışa, mətn yaza, suallara cavab verə və hətta proqram kodu hazırlaya bilirlər. Lakin süni intellektin tarixi bu qədər inkişaf etmiş sistemlərlə başlamamışdır. İlk süni intellekt proqramları çox sadə idi və yalnız müəyyən tapşırıqları yerinə yetirə bilirdi.
1950-ci illərin sonlarında və 1960-cı illərdə alimlər insan düşüncəsinin bəzi elementlərini kompüterlərdə modelləşdirməyə çalışırdılar. O dövrdə kompüterlərin yaddaşı çox zəif, hesablama gücü isə son dərəcə məhdud idi. Buna baxmayaraq, ilk süni intellekt proqramlarının yaradılması mümkün oldu.
İlk məşhur proqramlardan biri 1956-cı ildə hazırlanmış Logic Theorist idi. Bu proqram amerikalı alimlər Allen Newell, Herbert Simon və Cliff Shaw tərəfindən yaradılmışdı. Logic Theorist riyazi və məntiqi teoremlərin isbatını aparmağa çalışırdı. Proqram müəyyən qaydalardan istifadə edərək nəticələr çıxarır və bəzi hallarda insanların istifadə etdiyi üsullardan daha qısa həll yolları tapırdı.
Bir neçə il sonra yaradılan General Problem Solver (GPS) adlı proqram daha geniş məqsədlər üçün nəzərdə tutulmuşdu. Tərtibatçılar düşünürdülər ki, insanın problem həll etmə üsullarını kompüterdə təqlid etmək mümkündür. GPS müxtəlif məsələlərin həlli üçün addım-addım qərarlar qəbul etməyə çalışırdı. Bu səbəbdən o, ilk universal süni intellekt layihələrindən biri hesab olunur.
1960-cı illərdə yaranan digər maraqlı proqram ELIZA olmuşdur. ELIZA tarixdə ilk danışıq proqramlarından biri hesab edilir. Onu alman mənşəli amerikalı alim Joseph Weizenbaum yaratmışdı. ELIZA istifadəçinin yazdığı cümlələrdə müəyyən açar sözləri tapır və əvvəlcədən hazırlanmış qaydalara əsasən cavab verirdi.
Məsələn, istifadəçi:
— Mən işimdən narazıyam.
yazdıqda proqram:
— Nə üçün işinizdən narazısınız?
kimi cavab verə bilirdi.
Bir çox insanlar ELIZA ilə danışarkən onun həqiqətən onları başa düşdüyünü düşünürdülər. Halbuki proqram sadəcə müəyyən sözləri tanıyır və hazır şablonlardan istifadə edirdi. Buna baxmayaraq, ELIZA sonrakı danışıq sistemlərinin inkişafına böyük təsir göstərmişdir.
1970-ci illərdə isə ekspert sistemləri dövrü başladı. Bu sistemlər müəyyən sahələr üzrə mütəxəssis biliklərini kompüterə daxil etməyə çalışırdı. Məsələn, tibbi diaqnostika, geologiya və mühəndislik sahələrində istifadə olunan proqramlar hazırlanmışdı. Onların məqsədi insan ekspertlərin qərarvermə prosesini təqlid etmək idi.
İlk süni intellekt proqramlarının əksəriyyəti bugünkü sistemlərdən fərqli olaraq öyrənə bilmirdi. Onlar əvvəlcədən yazılmış qaydalar əsasında işləyirdi. Yəni proqram yalnız ona öyrədilmiş vəziyyətlərdə düzgün nəticə verə bilirdi. Yeni vəziyyətlə qarşılaşdıqda isə çox vaxt çətinlik çəkirdi.
Müasir süni intellekt sistemləri isə milyonlarla və hətta milyardlarla nümunə üzərində öyrədilir. Onlar böyük məlumat bazalarından istifadə edir, statistik əlaqələri müəyyən edir və yeni məzmun yarada bilirlər. Bu baxımdan ChatGPT kimi sistemlərlə Logic Theorist və ya ELIZA arasında böyük texnoloji fərq mövcuddur.
Bununla belə, bugünkü nailiyyətlərin təməli məhz həmin ilk proqramlarla qoyulmuşdur. Logic Theorist məntiqi nəticə çıxarmağı, GPS problem həll etməyi, ELIZA isə insan-kompüter dialoqunu araşdırmağa imkan yaratmışdır. Bu layihələr olmasaydı, müasir süni intellekt texnologiyalarının formalaşması da mümkün olmazdı.
Qısa nəticə: İlk süni intellekt proqramları Logic Theorist, General Problem Solver və ELIZA kimi sistemlər olmuşdur. Onlar bugünkü süni intellekt qədər güclü olmasalar da, maşınların düşünmə, problem həll etmə və insanla ünsiyyət qurma imkanlarının araşdırılmasında mühüm rol oynamışlar. Müasir süni intellektin əsasları məhz həmin proqramlarla qoyulmuşdur.