Jurnalist üçün xəbər hazırlamaq sürət və dəqiqlik tələb edir. Xəbər gec çıxsa, artıq dəyəri azalır. Amma xəbər səhv çıxsa, jurnalistin etibarı zədələnir. Jurnalist həm informasiyanı toplamalı, həm yoxlamalı, həm də onu oxunaqlı mətnə çevirməlidir. Sİ (Süni intellekt) jurnalistin yerinə xəbər yazan sistem deyil. Amma xəbəri hazırlamaq prosesini sürətləndirən güclü köməkçidir. Xüsusilə struktur qurmaqda, mətni redaktə etməkdə və başlıq variantları hazırlamaqda çox faydalıdır.
Birinci mərhələ məlumat toplamaqdır. Jurnalist hər xəbərdə faktları toplayır: kim, nə, harada, nə vaxt, niyə, necə. Sİ burada jurnalistə sual siyahısı hazırlaya bilər. Məsələn: “Bu hadisə haqqında xəbər yazmaq üçün hansı faktları toplamalyam? 15 sual ver.” Bu, jurnalistin araşdırma istiqamətini (istiqamət – yön) aydınlaşdırır.
İkinci mərhələ xəbərin strukturunu qurmaqdır. Xəbərdə struktur çox vacibdir. Çünki oxucu 10 saniyədə qərar verir: oxusun ya yox. Sİ jurnalistə standart xəbər strukturu qura bilər: • başlıq
ilk cümlə / giriş
əsas məlumat
əlavə faktlar
sitatlar
nəticə və fon məlumatı
Jurnalist Sİ-yə belə deyə bilər: “Bu faktlarla xəbər strukturu qur. 1 başlıq, 1 giriş, sonra mətni ardıcıl yaz.” Bu, yazını sürətləndirir.
Üçüncü mərhələ dilin sadələşdirilməsidir. Jurnalist bəzən rəsmi mətni xəbər dilinə çevirməlidir. Məsələn, dövlət açıqlaması çox rəsmi olur. Sİ onu sadə xəbərə çevirə bilər: “Bu mətni xəbər dili ilə yenidən yaz. Sadə cümlələr olsun.” Bu, oxunaqlığı artırır.
Dördüncü mərhələ başlıq və altbaşlıq variantlarıdır. Xəbərdə başlıq seçimi çox vacibdir. Sİ jurnalistə 10 başlıq variantı verə bilər: biri neytral, biri emosional, biri qısa, biri rəsmi. Jurnalist yaza bilər: “Bu xəbərə 10 alternativ başlıq yaz. Clickbait (Klik yeri) olmasın.” Bu, həm sürət verir, həm də daha güclü başlıq tapmağa kömək edir.
Beşinci mərhələ xəbər üçün fon məlumatıdır. Yaxşı jurnalist oxucuya yalnız hadisəni demir, konteksti də göstərir. Sİ burada jurnalistə fon hissəsini hazırlamaqda kömək edə bilər: “Bu hadisənin arxa planını 5 maddə ilə yaz.” və ya “Bu mövzunun tarixi fonunu 1 abzas yaz.” Bu, xəbəri daha dərin edir. Amma jurnalist burada diqqətli olmalıdır: Sİ-nin verdiyi fon məlumatı fakt kimi qəbul edilməməlidir. Yoxlanmalıdır.
Altıncı mərhələ sosial media üçün uyğun formatdır. Jurnalist xəbəri yalnız sayt üçün yox, Telegram, Instagram, X kimi platformalara da uyğunlaşdırmalıdır. Sİ bunu sürətlə edir. Məsələn:
“Bu xəbəri Telegram postu kimi 3 cümlə yaz.”
“Bu xəbəri Instagram üçün 5 bullet yaz.”
“X üçün 280 simvoldan az yaz.”
Bu, jurnalistin işini çox rahatlaşdırır.
Yeddinci, jurnalistlər üçün çox vacib məsələ məlumat toplamaqdır. Hər bir jurnalist Sİ vasitəsi ilə (məsələn, Chat GPT, Gemini bu funksiya var və onların internetə çıxışı var). Agentə göstəriş verə bilərsən ki, gündəlik dünya mətbuatında Azərbaycan haqqında yeni çıxan bütün məlumatların icmalını çıxart və mənə göndər.
Amma jurnalistikada ən kritik məsələ fakt yoxlamadır (fakt yoxlaması – doğrulama). Sİ xəbəri gözəl yazsa da, səhv məlumatı düzəldə bilməz. Hətta bəzən özü səhv “uydurma” (uydurma – uydurma) əlavə edə bilər. Buna görə jurnalistin 3 təhlükəsizlik qaydası olmalıdır:
faktları mütləq rəsmi mənbədən yoxla
Sİ-dən gələn rəqəm və tarixləri təsdiqlə
sitatları Sİ-yə uydurtma, real mənbəyə bağlı qal
Yəni Sİ yazını sürətləndirir, amma jurnalistin etik məsuliyyəti qalır.
Praktik istifadə planı:
Faktları topla: kim, nə, harada, nə vaxt, niyə, necə.
Sİ-yə faktları ver və struktur qur.
Başlıq və giriş variantları yazdır.
Mətni sadə xəbər dili ilə redaktə etdirt.
Fon məlumatı istə, sonra yoxla.
Sosial media üçün qısa formatları hazırlat.
Son yoxlama et və yayımla.
Maksimum 1 nümunə: Jurnalist yazır: “Bu faktlarla xəbər yaz: hadisə bu gün baş verib, rəsmi açıqlama var. 3 başlıq variantı ver, lead yaz, sonra xəbəri 200–250 sözlə hazırla.” Sİ struktur verir. Jurnalist faktları yoxlayıb yayımlayır. Hər bir informasiya üçün promt şox vacibdir, necə yazılırsa, uyğun da cavab alınacaqdır.
Nəticə olaraq, jurnalist Sİ ilə xəbəri daha tez hazırlaya bilər: struktur qurur, dilini düzəldir, başlıq hazırlayır, sosial media formatı çıxarır. Amma Sİ jurnalistin yerinə faktı yoxlamır. Jurnalist həmişə məsuliyyətli olmalıdır.