Süni intellekt (Sİ) tarixi yalnız sürətli yüksəlişlərdən ibarət deyil; bu yol həm də “Sİ qışı” adlanan durğunluq və tənəzzül dövrləri ilə zəngindir. “Sİ qışı” termini elmi ictimaiyyətdə və sənayedə texnologiyaya olan marağın kəskin azaldığı, maliyyələşmənin dayandırıldığı və tədqiqatların dondurulduğu dövrləri ifadə edir. Bu termin nüvə qışı (nuclear winter) anlayışına bənzətmə olaraq yaradılmışdır.
Gözləntilər və Reallıq Arasında Uçurum
Süni intellektin tarixində iki əsas “qış” dövrü xüsusi qeyd olunur. Hər iki dövrün ortaq xüsusiyyəti budur: tədqiqatçıların verdiyi vədlər və cəmiyyətin gözləntiləri mövcud texnoloji imkanları qat-qat üstələmişdi.
1. Birinci Sİ Qışı (1974–1980): Hesablama Gücünün Çatışmazlığı 1950–1960-cı illərdəki ilk uğurlardan sonra alimlər bir neçə il ərzində insan zəkasını tam simulyasiya edəcək maşınların yaranacağını proqnozlaşdırırdılar. Lakin 1970-ci illərin texnologiyası bu mürəkkəb alqoritmləri icra etmək üçün çox zəif idi.
Texnoloji limit: O dövrün 150 kvadratmetrlik otağı dolduran nəhəng kompüterləri bugünkü sadə bir smartfonun hesablama gücünün cüzi bir hissəsinə belə malik deyildi.
Nəticə: 1973-cü ildə Böyük Britaniyada dərc olunmuş məşhur Laythill Hesabatı (Lighthill Report) Sİ tədqiqatlarının “uğursuz” olduğunu bəyan etdi və bu sahəyə dövlət dəstəyi demək olar ki, kəsildi.
2. İkinci Sİ Qışı (1987–1993): Ekspert Sistemlərinin İflası 1980-ci illərdə “Ekspert Sistemləri” adlanan proqramlar böyük səs-küy yaratdı. Bu sistemlər minlərlə “əgər-onda” (if-then) qaydası ilə işləyirdi. Lakin:
• Çeviklik problemi: Sistemlər real dünyanın qeyri-müəyyənliklərinə uyğunlaşa bilmirdi. Qaydalar çoxaldıqca sistemi idarə etmək çətinləşir və xərclər artırdı. • Bazarın çökməsi: Bahalı xüsusi təyinatlı Sİ aparatları (Lisp maşınları) ucuzlaşan fərdi kompüterlər (PC) tərəfindən sıxışdırılıb çıxarıldı.
Niyə bu gün “qış” yaşamırıq? Müasir dövrün fərqi Sİnin artıq yalnız nəzəriyyə deyil, tətbiqi bir güc olmasıdır. Üç əsas amil yeni bir “qışın” gəlməsini çətinləşdirir:
Böyük Verilənlər (Big Data): İnternet və rəqəmsal cihazlar sayəsində alqoritmlərin öyrənməsi üçün sonsuz məlumat bazası var.
Yüksək Hesablama Gücü: GPU və bulud texnologiyaları sayəsində milyardlarla parametri saniyələr içində emal etmək mümkündür.
Real Tətbiqlər: Bu gün Sİ təbabətdən tərcüməyə, nəqliyyatdan incəsənətə qədər hər sahədə real gəlir və fayda gətirir.
Müəllifdən Qeyd: Tarixin Dərsi Sİ qışı texnologiyanın özünün deyil, bizim ona yüklədiyimiz real olmayan illüziyaların nəticəsidir. Əgər Sİ-ni “hər şeyə qadir ilahi qüvvə” kimi görsək, növbəti məyusluq qaçılmaz olar. Sİ-ni mükəmməl bir alət, köməkçi və “ağıllı tərəfdaş” kimi qəbul etmək bizi gələcək durğunluqlardan qoruyacaqdır.