Süni intellektin tarixi yalnız uğurlardan ibarət deyil. Bu sahədə böyük nailiyyətlərlə yanaşı, inkişafın zəiflədiyi və hətta müəyyən müddət dayandığı dövrlər də olmuşdur. Bu dövrlər “Sİ qışı” (AI Winter) adlanır.
“Sİ qışı” dedikdə süni intellekt sahəsinə marağın azalması, investisiyaların və maliyyələşmənin kəsilməsi, tədqiqatların yavaşlaması və cəmiyyətin bu texnologiyaya inamının azalması nəzərdə tutulur. Bu termin təsadüfi seçilməmişdir. Necə ki, qış mövsümündə təbiətdə inkişaf zəifləyir, süni intellekt sahəsində də müəyyən dövrlərdə inkişaf sürəti kəskin şəkildə aşağı düşmüşdür.
İlk Sİ qışı 1970-ci illərdə baş verdi. 1950 və 1960-cı illərdə alimlər süni intellekt haqqında çox nikbin proqnozlar verirdilər. Onlar hesab edirdilər ki, yaxın gələcəkdə kompüterlər insan kimi düşünəcək, dilləri başa düşəcək və mürəkkəb problemləri asanlıqla həll edəcək. Lakin həmin dövrdə mövcud olan texnologiyalar bu vədləri reallaşdırmağa imkan vermirdi.
Əsas problemlərdən biri kompüterlərin zəif olması idi. O dövrdə kompüterlərin yaddaşı çox kiçik, hesablama sürəti isə aşağı idi. Süni intellekt sistemləri isə böyük həcmdə məlumatın emalını tələb edirdi. Nəticədə proqramlar nəzəri cəhətdən maraqlı görünsələr də, praktik nəticələr zəif olurdu.
Digər problem məlumat çatışmazlığı idi. Müasir süni intellekt sistemləri milyardlarla məlumat nümunəsi əsasında öyrədilir. 1960 və 1970-ci illərdə isə belə məlumat bazaları mövcud deyildi. İnternet yox idi və məlumat toplamaq çox çətin idi.
İlk süni intellekt proqramlarının əksəriyyəti yalnız əvvəlcədən yazılmış qaydalar əsasında işləyirdi. Onlar yeni vəziyyətlərə uyğunlaşa bilmir, öyrənmə qabiliyyətinə malik olmurdular. Məsələn, proqram müəyyən məntiq məsələsini həll edə bilərdi, lakin həmin proqramı başqa sahədə istifadə etmək mümkün olmurdu.
Sİ qışının digər mühüm səbəbi həddindən artıq gözləntilər idi. Alimlər və şirkətlər bəzən süni intellektin imkanlarını olduğundan artıq təqdim edirdilər. Dövlət qurumları və investorlar böyük nəticələr gözləyirdilər. Bu nəticələr əldə olunmadıqda isə maliyyələşmə azaldı və bir çox layihələr dayandırıldı.
1980-ci illərdə ekspert sistemləri süni intellektə yeni həyat verdi. Bu proqramlar həkim, mühəndis və ya maliyyə mütəxəssisi kimi müəyyən sahələrdə qərar qəbul etməyə kömək edirdi. Lakin onların yaradılması və saxlanılması çox bahalı idi. Bundan əlavə, onlar dəyişən şəraitə uyğunlaşmaqda çətinlik çəkirdilər. Nəticədə 1980-ci illərin sonu və 1990-cı illərin əvvəllərində ikinci Sİ qışı başladı.
Lakin bu uğursuzluqlar faydasız olmadı. Alimlər əvvəlki səhvlərdən dərs çıxardılar. Kompüter texnologiyaları inkişaf etdi, internet yarandı, böyük məlumat bazaları formalaşdı və yeni alqoritmlər meydana gəldi. Xüsusilə 2010-cu illərdən sonra dərin öyrənmə (deep learning) texnologiyalarının inkişafı süni intellekt sahəsində yeni dövr açdı.
Bu gün ChatGPT, Gemini, Claude və digər müasir sistemlər əvvəlki nəsil proqramlardan qat-qat güclüdür. Bunun səbəbi yalnız daha yaxşı proqram təminatı deyil, həm də daha güclü kompüterlər, böyük məlumat bazaları və inkişaf etmiş alqoritmlərdir.
Bununla belə, Sİ qışı anlayışı bu gün də aktuallığını qoruyur. Əgər süni intellekt haqqında gözləntilər həddindən artıq yüksəlsə və real nəticələr bu gözləntiləri doğrultmasa, gələcəkdə yeni məyusluq dövrü yarana bilər. Buna görə süni intellektə nə həddindən artıq nikbinliklə, nə də əsassız qorxu ilə yanaşmaq lazımdır.
Qısa nəticə: Süni intellekt tarixində iki böyük “Sİ qışı” dövrü yaşanmışdır. Bunun əsas səbəbləri zəif kompüterlər, məlumat çatışmazlığı, məhdud proqram imkanları və həddindən artıq gözləntilər olmuşdur. Lakin məhz həmin uğursuzluqlar sonrakı inkişaf üçün mühüm təcrübə yaratmış və müasir süni intellekt texnologiyalarının formalaşmasına kömək etmişdir.