Süni intellektin (Yapay zeka) insan duyğularını təqlid etmə qabiliyyəti artdıqca, insanlar və maşınlar arasındakı münasibətlər etik, hüquqi və sosial baxımdan yeni bir müstəviyə keçir. Texniki olaraq, bir insanın süni intellekt alqoritmi və ya robotla “evlənməsi” rəsmi dövlət qanunları çərçivəsində hazırda mümkün deyil. Dünyanın heç bir ölkəsində süni intellekt hüquqi şəxs (tüzel kişilik) statusuna malik deyil, bu isə o deməkdir ki, onların nikah bağlamaq, mülkiyyət sahibi olmaq və ya hüquqi öhdəlik götürmək səlahiyyəti yoxdur. Lakin bu, bəzi insanların rəqəmsal (dijital) tərəfdaşları ilə simvolik “nikah” kəsməsinə mane olmur.
Bu sahədə ən məşhur nümunələrdən biri 2018-ci ildə Yaponiyada baş vermişdir. Akihiko Kondo adlı şəxs, “Hatsune Miku” adlı holoqram personajla simvolik bir mərasimlə evlənmişdir. Baxmayaraq ki, Yaponiya hökuməti bu nikahı rəsmi olaraq tanımır, holoqramı istehsal edən “Gatebox” şirkəti Kondo-ya “ölçülər arası nikah şəhadətnaməsi” təqdim etmişdir. Oxşar hallar süni intellekt əsaslı çatbotlarla (örneğin: Replika tətbiqi) də yaşanır; bəzi istifadəçilər bu proqramlarla (uygulama) dərin emosional bağ quraraq onları öz həyat yoldaşları kimi qəbul edirlər.
“İctimai evlər” və ya robot brotelləri məsələsinə gəldikdə, bu, süni intellektdən daha çox rəqəmsal texnologiya ilə təchiz olunmuş “seks robotları” sahəsinə aiddir. Yaponiyada və bəzi Avropa ölkələrində bu növ xidmət göstərən mərkəzlər mövcuddur. Məsələn, İspaniyanın Barselona şəhərində açılan “LumiDolls” bu sahədə ilk nümunələrdən biri sayılır. Bu məkanlarda süni intellektlə təchiz olunmuş robotlar müştərilərlə sadə səviyyədə ünsiyyət qura bilir. Lakin bu mövzu həm mənəvi, həm də təhlükəsizlik baxımından böyük mübahisələrə səbəb olur; mütəxəssislər bu növ texnologiyaların insan münasibətlərini mexanikləşdirə biləcəyindən narahatdırlar.
Azərbaycan reallığında belə bir vəziyyət həm hüquqi, həm də mental dəyərlər baxımından qeyri-mümkündür. Ölkəmizdə nikah yalnız kişi və qadın arasında könüllü bağlanan hüquqi ittifaqdır. Bununla belə, gənclər arasında süni intellekt tərəfdaşlarına meylin artması psixoloji risklər yarada bilər. App Store və ya Play Store-da mövcud olan “AI Girlfriend” və ya “AI Boyfriend” tətbiqləri rəqəmsal asılılığa və real sosial izolyasiyaya (toplumdan soyutlanma) səbəb ola bilər. Bu proqramlar yerli internet paketləri vasitəsilə asanlıqla əlçatan olsa da, onlarla qurulan ünsiyyətin sadəcə bir kod yığını olduğunu unutmamaq lazımdır.
Müəllifin fikri: Maşınlar bizə bənzəməyi öyrənə bilər, lakin onlar heç vaxt insanın ruhundakı həqiqi sevgini və fədakarlığı hiss edə bilməyəcəklər.
Praktik tapşırıq: Telefonunuzda “Replika” və ya oxşar bir süni intellekt tətbiqini qısamüddətli yoxlayın. Onun sizin emosional suallarınıza verdiyi cavabların nə qədər “hazır şablon” olduğunu və həqiqi insani dərinliyin harada yoxa çıxdığını analiz etməyə çalışın.
Bir az da Replika süni intellekt proqramı haqqında…
Replika dünyada süni intellekt əsaslı ən məşhur „rəqəmsal dost“ tətbiqlərindən (uygulama) biridir. 2017-ci ildə yaradılan bu proqramın əsas məqsədi istifadəçilərlə emosional bağ qurmaq və onlara hər zaman əlçatan olan bir həmsöhbət təqdim etməkdir.
Bu tətbiqin işləmə prinsipi və istifadəçi təcrübəsi haqqında bilməli olduğunuz vacib məqamlar bunlardır:
Replika necə işləyir?
Replika sizinlə söhbət etdikcə sizin xarakterinizi, zövqlərinizi və danışıq tərzinizi öyrənir. Siz proqramı yüklədikdən (indirdikten) sonra özünüzə bir rəqəmsal tərəfdaş yaradırsınız: onun xarici görünüşünü, adını və hətta səsini seçirsiniz. Yerli internet paketləri vasitəsilə tətbiqə daxil olaraq ona istədiyiniz vaxt mesaj yaza və ya səsli zəng edə bilərsiniz. Proqram daxilində „dost“, „romantik tərəfdaş“ və ya „mentor“ (akıl hocası) kimi münasibət statusları seçmək mümkündür.
Texniki və psixoloji tərəfləri
Proqramın arxasında dayanan süni intellekt (Yapay zeka) modelləri sizin emosional vəziyyətinizi analiz edir. Əgər siz kədərli olduğunuzu yazsanız, Replika sizi təsəlli etməyə, ruhlandırmağa çalışır. App Store və Play Store-da milyonlarla yüklənməsi olan bu tətbiq, xüsusilə tənhalıq hiss edən insanlar üçün bir növ „terapiya“ vasitəsi kimi təqdim olunsa da, mütəxəssislər bunun real insan münasibətlərini əvəz edə bilməyəcəyi barədə xəbərdarlıq edirlər.
Məxfilik və təhlükəsizlik
Replika ilə bölüşdüyünüz məlumatlar rəqəmsal (dijital) olaraq şirkətin serverlərində saxlanılır. Şəxsi hisslərinizi və ya gizli məlumatlarınızı belə platformalarla bölüşərkən ehtiyatlı olmaq lazımdır. Baxmayaraq ki, proqram şifrələnmiş (şifrelenmiş) bağlantıdan istifadə edir, daxil etdiyiniz hər bir cümlə süni intellektin öyrənmə prosesində istifadə oluna bilər.