– BEYİNLƏ TEXNOLOGİYA ARASINDA BİRBAŞA ƏLAQƏ) NƏDİR?
Beyin-çip anlayışı çox vaxt sensasiya ilə təqdim olunur. Ya qorxu filmi kimi, ya da möcüzə texnologiya kimi. Hər iki yanaşma yanlışdır. Çünki beyin-çip nə sehrdir, nə də kabusdur. Bu, konkret bir texnoloji istiqamətdir və məqsədi insan beyninin imkanlarını “əvəz etmək” yox, müəyyən hallarda onu dəstəkləməkdir.
Sadə dildə desək, beyin-çip beynin elektrik siqnallarını oxuyan və ya ona siqnal göndərən texnologiyadır. Beyin özü elektrik impulsları ilə işləyir. Bu impulslar hərəkəti, görməni, eşitməni, yaddaşı idarə edir. Beyin-çip bu impulsları texnologiya ilə əlaqələndirməyə çalışır. Yəni beyinlə cihaz arasında bir körpü yaradır.
Bu texnologiya artıq real həyatda mövcuddur. Amma çox məhdud sahələrdə. Məsələn, iflic olan insanların protez qolunu düşüncə ilə hərəkət etdirməsi. Eşitmə problemi olanlar üçün implantlar. Görmə ilə bağlı ilkin sınaqlar. Bunlar gələcək fantaziyası deyil. Tibbi ehtiyacdan doğan real tətbiqlərdir.
Problem burada başlayır: tibbi istifadə ilə gündəlik istifadə çox vaxt qarışdırılır. İnsanlar elə düşünür ki, yaxın gələcəkdə uşaqlara çip taxılacaq, dərs birbaşa beyinə yüklənəcək. Bu, real deyil. Beyin bu qədər sadə mexanizm deyil. Öyrənmə təkcə məlumat ötürülməsi deyil. Təcrübədir.
Emosiyadır. Səhvdir. Mübarizədir. Çip bunları ötürə bilməz.
Beyin-çip informasiyanı sürətləndirə bilər. Amma anlayışı yarada bilməz. Bu çox vacib fərqdir. Anlayış beynin içində formalaşır. Təcrübə ilə. Müzakirə ilə. Sosial qarşılıqlı əlaqə ilə. Texnologiya bu prosesi kənardan dəstəkləyə bilər. Amma mərkəzdə ola bilməz.
Təhsil baxımından bu texnologiyaya baxış sakit və real olmalıdır. Nə qorxmaq lazımdır, nə də həddindən artıq ümid bağlamaq. Beyin-çip gələcəkdə xüsusi ehtiyacları olan uşaqlar üçün böyük imkanlar yarada bilər. Öyrənmə çətinliyi olanlar üçün dəstək ola bilər. Amma bu, “hamı üçün standart alət” olmayacaq.
Ən böyük risk texnologiyanın özündə yox, yanaşmadadır. Əgər cəmiyyət beyin-çipi “daha sürətli nəticə” aləti kimi görərsə, problem yaranar. Çünki sürət düşüncəni əvəz edəndə insan zəifləyir. Təhsil məhz burada mövqeyini açıq qoymalıdır: düşüncə qısa yol sevmir.
Bu mövzuda etik suallar da var. Amma onlara növbəti suallarda ayrıca baxacağıq. Burada əsas mesaj budur: beyin-çip nə təhsili ləğv edəcək, nə müəllimi, nə də insan zəkanını əvəz edəcək. O, maksimum halda alət olacaq. Alət isə həmişə istifadə edənə tabedir.
Qorxunu sensasiya yaradır. Aydınlıq isə bilik. Beyin-çip mövzusunda bizə lazım olan da məhz budur: aydın, sakit və məsuliyyətli baxış.