Sİ dövründə ən çox zərər görən sahələrdən biri qiymətləndirmədir. Çünki indiki qiymətləndirmə sistemi cavab üzərində qurulub. Düz cavab tapdın, yüksək bal. Tapmadın, aşağı bal. Bu model uzun illər işlədi. Amma artıq işləmir. Çünki cavab tapmaq problem deyil. Problem düşünməkdir.
Biz isə hələ də düşüncəni yox, nəticəni ölçürük.
Əgər Sİ saniyələr içində cavab verə bilirsə, cavabı ölçmək ədalətsiz olur. Çünki bu, şagirdin beynini yox, alətə çıxışını ölçür. Bu nöqtədə ya qiymətləndirməni dəyişəcəyik, ya da qiymətin mənası tam itəcək. Ortası yoxdur.
Yeni qiymətləndirmə sisteminin mərkəzində proses dayanmalıdır. Şagird necə düşündü? Problemi necə qurdu? Hansı addımları sınadı? Harada yanıldı? Niyə yanıldı? Bu suallar cavabdan daha dəyərlidir. Çünki gələcəkdə insanı fərqləndirən məhz bu proses olacaq. Sİ nəticə verəcək.
Amma düşüncə yolunu qurmayacaq.
Qiymətləndirmə tək bir imtahan anı olmamalıdır. Davamlı müşahidə olmalıdır. Şagirdin zamanla necə inkişaf etdiyini göstərməlidir. Bu, müəllim üçün daha çətindir. Amma daha doğrudur. Bir imtahan günü uşağın bütün potensialını göstərmir. Sadəcə o günkü vəziyyətini göstərir.
Sİ dövründə açıq tapşırıqlar önə çıxmalıdır. Yəni bir düzgün cavabı olmayan suallar. “Bu problemi necə həll edərdin?” kimi suallar. Burada fərqli cavablar ola bilər. Qiymət cavaba görə yox, məntiqə görə verilməlidir. Şagirdin arqument qurma bacarığı əsas meyar olmalıdır.
Əmək anlayışı da yenidən tanımlanmalıdır. Əmək artıq uzun mətn yazmaq deyil. Əmək düşüncədir. Əgər şagird az yazıb, amma dərin düşünürsə, bu yüksək dəyərdir. Əgər çox yazıb, amma kopyalayıbsa, bu aşağı dəyərdir. Qiymətləndirmə bunu ayırd edə bilməlidir.
Sİ ilə işləmə bacarığı da qiymətləndirmənin bir hissəsi ola bilər. Amma “istifadə etdi, ya etmədi?” kimi yox. “Düzgün istifadə etdi, ya etmədi?” kimi. Şagird Sİ-dən düşüncəsini yoxlamaq üçün istifadə edibsə, bu müsbətdir. Əgər onun yerinə düşünməsini istəyibsə, bu problemdir. Bu fərqi qiymətləndirmə sistemi açıq şəkildə göstərməlidir.
Qiymət təkcə müəllimin verdiyi rəqəm olmamalıdır. Şagird özünü də qiymətləndirməyi öyrənməlidir. “Nəyi yaxşı etdim?”, “Harada çətinlik çəkdim?” sualları şagirdin refleksinə çevrilməlidir. Bu bacarıq gələcəkdə imtahandan daha dəyərlidir.
Valideynlər üçün də dəyişiklik lazımdır. Qiymət artıq uşaq haqqında tam məlumat vermir. Valideyn prosesə baxmağı öyrənməlidir. Uşağın necə düşündüyünə. Necə sual verdiyinə. Necə məsuliyyət aldığınına. Bu dəyişməsə, məktəb nə qədər yenilənsə də, təzyiq köhnə qalacaq.
Sİ dövründə qiymətləndirmə insanı sıralamaq üçün yox, inkişaf etdirmək üçün olmalıdır. Əgər qiymət uşağı qorxudursa, sistem səhvdir. Əgər qiymət uşağa yol göstərirsə, sistem işləyir. Bu qədər sadədir. Bu qədər çətindir.