Müasir dövrün ən çox müzakirə edilən və bəzən də qorxu yaradan suallarından biri budur: Süni intellekt (yapay zekâ) bizi işsiz qoyacaq, yoxsa imkanlarımızı genişləndirəcək? Tarixi təcrübə və texnoloji inkişaf göstərir ki, Sİ insanı tam mənada əvəz etmir. O, daha çox insan zəkasını və bacarığını gücləndirən (güçlendiren) bir alətdir. Sİ insanın yerinə yaşamır, sadəcə insanın fəaliyyətini sürətləndirir, prosesləri asanlaşdırır və nəticənin keyfiyyətini artırır.
Bu məsələdə ən doğru yanaşma belədir: Süni intellekt insanı yox, süni intellekt istifadə edən insan, ondan istifadə etməyən insanı əvəz edəcək.
Texnoloji qorxu niyə yaranır?
İnsanlıq tarixi hər zaman yeni texnologiyalara qarşı ilkin bir qorxu və müqavimət (direnç) ilə müşayiət olunub.
Traktor icad olunanda kəndli torpağı itirəcəyindən qorxdu, amma nəticədə daha böyük sahələri əkə bildi.
Kompüter (bilgisayar) gələndə katiblər və mühasiblər işsiz qalacaqlarını düşündülər, lakin işləri daha dəqiq və sürətli oldu.
İnternet yayılanda jurnalistlər peşələrinin bitəcəyini sandılar, amma xəbərçilik qlobal bir gücə çevrildi.
Süni intellekt də bu təkamülün növbəti dalğasıdır. Lakin builki fərq ondadır ki, Sİ ilk dəfə olaraq yalnız “fiziki işə” deyil, həm də “zehni işə” (zihinsel emek) birbaşa təsir edir. Qorxunun bu qədər güclü olmasının əsas səbəbi də budur.
Süni intellektin əvəz edə biləcəyi və bilməyəcəyi sahələr
Süni intellekt (Sİ) əsasən təkrarlanan, mexaniki və müəyyən standart qaydalara əsaslanan işləri əvəz etməkdə çox uğurludur. Məsələn, standart məktubların yazılması, sadə tərcümələr, sənədlərin xülasə edilməsi, riyazi hesablamalar və sadə dizayn işləri artıq Sİ-nin öhdəsindədir.
Lakin Sİ-nin heç vaxt toxuna bilməyəcəyi “insani qalalar” (insani kaleler) mövcuddur:
Məsuliyyət (sorumluluk): Sİ cavab verə bilər, amma qərarın hüquqi və mənəvi məsuliyyətini daşıya bilməz. Həkim qərar verir və məsuliyyət daşıyır, Sİ isə yalnız məsləhətçi rolundadır.
Vicdan və etik seçim: Sİ-nin duyğuları və vicdanı yoxdur; o, yalnız verilən alqoritmlər daxilində seçim edir.
Həqiqi insan münasibəti: Xəstənin ağrısını başa düşmək, bir uşağa sevgi ilə yanaşmaq və ya bir komandaya ruh vermək yalnız insana məxsusdur.
Strateji liderlik: Sİ milyonlarla məlumatı analiz edə bilər, lakin gələcəyə baxış (vizyon) formalaşdırmaq və riskli qərarlar vermək liderin işidir.
Peşələrin transformasiyası: “Sİ-ləşmə”
Gələcəkdə peşələrin yox olması deyil, onların formasının dəyişməsi — “Sİ-ləşməsi” gözlənilir. Bu proses bütün sahələri əhatə edəcək:
Müəllim: Sİ şagirdlərə repetitorluq edəcək, müəllim isə onlara mentorluq və həyati istiqamət verəcək.
Fermer: Sİ torpağın rütubətini ölçəcək, fermer isə ümumi təsərrüfatı idarə edəcək.
Hüquqşünas: Sİ minlərlə məhkəmə işini bir saniyədə tapacaq, vəkil isə məhkəmədə ədaləti müdafiə edəcək.
Hər yaş üçün süni intellekt: İzahlar
Bu texnologiyanı hər kəsə öz dili ilə izah etmək vacibdir:
Uşaqlar üçün: “Süni intellekt sənin ağıllı oyun dostundur. O, sənə çətin tapşırıqları necə edəcəyini göstərəcək, amma dərsi öyrənən və qalib gələn sən olacaqsan.”
Yaşlılar üçün: “Sİ sizin üçün hər an yanınızda olan bir köməkçidir. Sizin yerinizə xatırlayır, oxuyur, yazır və həyatınızı asanlaşdırır; sizi işdən ayırmır, əksinə dünyaya bağlayır.”Süni intellekt insanı necə gücləndirir?
Sİ-nin bizə bəxş etdiyi üç böyük fayda:
Zaman qazanmaq: Əvvəllər saatlarla vaxt alan texniki işlər indi saniyələr içində həll olunur.
Zəka gücünü artırmaq: O, bizə fərqli variantlar və dərin analizlər təqdim edərək düşüncə üfüqümüzü genişləndirir.
Sürətli öyrənmə: İstənilən mürəkkəb mövzunu Sİ vasitəsilə fərdi tempinizdə sürətlə mənimsəyə bilərsiniz.
Müəllifin fikri: “Süni intellekt bizim çörəyimizi əlimizdən almağa yox, o çörəyi bişirmək üçün bizə daha güclü bir soba verməyə gəlib. Əsl məharət sobanı deyil, onun içindəki çörəyi — yəni öz işini — hamıdan yaxşı bişirməyi bacarmaqdır. Sİ işimizi kiçiltmir, əksinə, onu böyütmək üçün bizə qanad verir.”
Praktik tapşırıq
Həyatınızda və ya işinizdə ən çox vaxtınızı alan, sizi yoran bir işi düşünün. ChatGPT-yə (https://chat.openai. com) daxil olun və bu mətni yazın:
“Mənim köməkçim ol. [İşinizin adını yazın] işini mənim yerimə etmə, amma bu işi daha sürətli və daha keyfiyyətli etməyim üçün mənə bir plan və addımlar təklif et.”
Bu yanaşma ilə siz artıq Sİ-dən qorxan deyil, onu idarə edən insana çevrilirsiniz.