Mətn yaradan süni intellekt — nəhəng həcmdə məlumatı (veri) emal edərək insan dilinin strukturunu, qrammatikasını və üslubunu mənimsəyən bir sistemdir. O, sadəcə verilən suallara cavab tapmır, həm də sizin tələbinizə uyğun olaraq yeni, orijinal və məntiqli bir mətn toxuyur.
Sadə dillə desək: Siz ideyanı verirsiniz, süni intellekt isə onu strukturlaşdırılmış (yapılandırılmış) bir mətnə çevirir.
Mətn Sİ-i necə öyrənir? (Üç addımlı təkamül)
Bu texnologiya bir günün içində yaranmayıb. O, üç əsas mərhələdən keçərək bugünkü səviyyəsinə çatıb:
Ön hazırlıq (Pre-training / Ön eğitim): Sistem milyonlarla kitab, məqalə, internet səhifəsi və dialoqları oxuyur. Bu mərhələdə Sİ “dünya haqqında ümumi bilik” və dilin qaydalarını qavrayır.
İncə tənzimləmə (Fine-tuning / İnce ayar): İnsan mütəxəssislər sistemin cavablarını yoxlayır və onu “tərbiyə edirlər”. Hansı cavabın daha faydalı, etik və doğru olduğunu Sİ-yə öyrədirlər.
İstifadəçi rəyi (Feedback): Siz sistemlə dialoq qurduqca və cavabları bəyənib-bəyənmədiyinizi bildirdikcə, sistem daha da təkmilləşir və fərdiləşir
Mətn yaradan Sİ-in “üslub çevikliyi”
Bir yazıçının (yazarın) illərlə qazandığı təcrübəni Sİ saniyələr içində tətbiq edə bilir. Onun ən böyük gücü üslub adaptasiyasıdır:
Rəsmi-işgüzar: Ərizə, məktub və ya hesabat hazırlayarkən.
Bədii-yaradıcı: Şeir, hekayə və ya ssenari yazarkən.
Akademik: Elmi araşdırma və xülasələr (özet) tərtib edərkən.
Lokalizasiya: Azərbaycan türkcəsində yazılmış mətni dərhal Türkiyə türkcəsinə və ya digər dillərə uyğunlaşdırarkən.
Google-dan əsas fərq: Axtarmaq yoxsa Yaratmaq?
Bu müqayisə texnologiyanın fəlsəfəsini başa düşmək üçün “qızıl qaydadır”:
Shutterstock Explore
Niyə bəzən səhv edir? (Hallüsinasiya faktoru)
Mətn Sİ-i insan kimi „həqiqəti“ dərk etmir, o, sadəcə ən ehtimallı sözləri ard-arda düzür. Buna görə də bəzən:
Mənbələri uydura (uydurma kaynak) bilər.
Tarixi faktları və ya rəqəmləri qarışdıra bilər.
Qızıl qayda: Həyati əhəmiyyətli mövzularda (tibb, hüquq, maliyyə) həmişə Sİ-in verdiyi məlumatı çarpaz yoxlayın.
Müəllifdən (SM) məsləhət: “Promt yazarkən uydurma fikirlərin aradan qaldırılması üçün hər zaman əvvəlcədən xəbərdarlıq edin: Uydurma qətiyyən olmaz” “Prompt” (Komut) — Sizin idarəetmə sükanınız
Süni intellektin keyfiyyəti sizin ona verdiyiniz tapşırığın (prompt) keyfiyyətindən asılıdır.
Zəif prompt: “Mənə təhsil haqqında yaz.”
Güclü prompt: “Mənə Azərbaycanın müasir təhsil sistemində süni intellektin tətbiqi barədə, 300 sözlük, rəs-
mi-akademik üslubda, 3 konkret misalla bir xülasə hazırla.”
Süni intellektlə işin səmərəliliyi birinci növbədə sizin promptdan asılıdır. Prompt mühəndisliyi artıq çox güclü bir elm halına gəlmişdir. Universitetlər prompt mühəndisliyi üzrə kadr hazırlığına başlamışdır, çox saylı kurslar vardır.
Müəllifdən məsləhət: Prompt yazmaqda çətinlik olanda proqramın özünə xahiş edin, özü çox fərqli və düzgün prompt hazırlayacaq, siz o promptu göndərin.
PRAKTİK TAPŞIRIQ: BİR MÖVZU — DÖRD FƏRQLİ DÜNYA
Süni intellektin üslub dəyişmə (üslup değiştirme) gücünü görmək üçün ChatGPT-yə (və ya Gemini/Claude) bu tapşırığı verin:
Mövzu: «İqlim dəyişikliyi və təbiətin qorunması»
Bunu 8 yaşlı uşaq üçün maraqlı nağıl kimi yaz.
Bunu 70 yaşlı bağban üçün təcrübəyə əsaslanan nəsihət kimi yaz.
Bunu bir ekoloq üçün elmi terminlərlə zəngin xülasə şəklində yaz.
Bunu Azərbaycan və Türkiyə türkcəsində (mötərizədə fərqli sözləri qeyd etməklə) rəsmi dildə yaz.
Müəllifin fikri: Mətn yaradan süni intellekt sadəcə sözləri bir araya gətirən bir maşın deyil — o, insan düşüncəsini strukturlaşdıran və hər kəsin anlaya biləcəyi dilə çevirən universal bir körpüdür.