Xəstə üçün Sİ (Süni intellekt) çox cəlbedici görünür. Çünki insan narahat olanda dərhal cavab istəyir. Həkimə getmək vaxt aparır, analizlər gec çıxır, xəstə isə qorxur. Bu vəziyyətdə Sİ-yə sual verib tez cavab almaq rahatdır. Amma burada çox böyük risk var: xəstə Sİ-ni həkim kimi qəbul edir. Bu isə təhlükəlidir. Ona görə xəstənin Sİ-dən düzgün istifadə etməsi üçün aydın qaydalar olmalıdır.
Birinci qayda budur: Sİ diaqnoz qoymur. Sİ yalnız məlumat verir. Xəstə bunu qəbul etməlidir. Əgər xəstə “mənim xəstəliyim nədir?” deyə soruşarsa, Sİ ehtimallar yaza bilər. Amma ehtimal diaqnoz deyil. Xəstə bu cavaba əsasən qərar versə, səhv edə bilər. Ona görə düzgün sual belə olmalıdır: “Bu simptomlar nə ilə əlaqəli ola bilər və hansı halda həkimə təcili getməliyəm?” Bu sual xəstəni daha təhlükəsiz istiqamətə aparır.
İkinci qayda təcili vəziyyətləri ayırmaqdır. Bəzi simptomlar var ki, burada Sİ ilə vaxt itirmək olmaz. Dərhal təcili yardım çağırmaq lazımdır. Məsələn: sinədə güclü ağrı, nəfəs darlığı, şüurun itməsi, güclü qanaxma, qəfil iflic, yüksək hərarət və qıcolma. Xəstə bunu bilməlidir. Sİ-dən istifadə yalnız “təcili olmayan və ümumi məlumat” üçün uyğundur.
Üçüncü qayda məlumatı düzgün yazmaqdır. Xəstə Sİyə çox qarışıq yazanda cavab da qarışıq olur. Düzgün üsul budur: simptomları maddə-maddə yazmaq. Məsələn:
neçə gündür davam edir
ağrı haradadır
şiddəti neçədir (1–10)
hərarət var ya yox
ürəkbulanma, qusma, ishal varmı
Bu məlumatlar Sİ-yə də kömək edir, xəstənin özünü də sistemləşdirir.
Dördüncü qayda tibbi sənədi doğru istifadə etməkdir. Xəstə analiz nəticəsini görəndə çox vaxt panikaya düşür.
Halbuki bir göstəricinin yüksək olması hər zaman təhlükəli deyil. Sİ xəstəyə nəticəni izah edə bilər. Məsələn: “Bu analizdə bu göstərici yüksəkdir. Bu nə deməkdir? Sadə dildə izah et.” Bu zaman Sİ xəstəyə terminləri izah edir. Amma çox vacibdir: Sİ “mütləq xəstəlik var” deməməlidir. Xəstə də bunu qərar kimi qəbul etməməlidir. Bu izah yalnız məlumat üçündür.
Beşinci qayda düzgün məqsəddir. Xəstə Sİ-dən ən yaxşı bu məqsədlərlə istifadə edə bilər:
xəstəlik haqqında sadə izah almaq
həkimə gedəndə hansı sualları soruşacağını hazırlamaq
dərman təlimatını (təlimat – kullanım talimatı) daha sadə izah etdirmək
pəhriz və həyat tərzi tövsiyələrini ümumi şəkildə almaq • analiz nəticəsinin terminlərini anlamaq
Xəstə Sİ-yə belə yazsa daha yaxşıdır: “Mən sabah həkimə gedəcəyəm. Bu vəziyyətlə bağlı hansı 10 sualı verməliyəm?” Bu istifadə çox düzgündür. Çünki xəstə həkimə daha hazırlıqlı gedir və öz sağlamlığını daha yaxşı qoruyur.
Altıncı qayda şəxsi məlumat təhlükəsizliyidir. Xəstə Sİ-yə şəxsiyyət məlumatı (kimlik – kimlik), ünvan, telefon, kart məlumatı yazmamalıdır. Hətta mümkün qədər ad-soyad da yazmamalıdır. Xəstənin məqsədi tibbi məlumat almaqdır, şəxsi məlumat paylaşmaq deyil.
Yeddinci qayda yanlış məlumat riskidir. Sİ bəzən inandırıcı şəkildə səhv məlumat verə bilər (uydurma – uydurma). Buna görə xəstə tibbi mövzuda bu 3 qaydanı saxlamalıdır:
Sİ cavabına görə dərman dəyişmə.
Sİ cavabına görə müalicəyə başlama.
Sİ cavabına görə həkimi gecikdirmə.
Praktik istifadə üçün xəstəyə 6 addımlı plan:
Simptomları maddə-maddə yaz.
Sİ-dən ümumi izah istə, diaqnoz yox.
“Hansı halda təcili həkimə getməliyəm?” soruş.
Analiz nəticəsini izah etdirt, qərar vermə.
Həkim üçün sual siyahısı hazırlat.
Qərarı mütləq həkimlə ver.
Maksimum 1 nümunə: xəstə yazır: “Mənim 3 gündür boğaz ağrım var, azacıq hərarət var. Mən nə etməliyəm və nə vaxt həkimə getməliyəm?” Sİ ümumi tədbirlər (bol su, istirahət) və xəbərdarlıq əlamətlərini göstərir. Bu düzgün istifadədir.
Nəticə olaraq, xəstə Sİ-dən düzgün istifadə etsə, məlumatlanar və həkimə daha hazırlıqlı gedər. Amma Sİ həkim deyil. Tibbi qərar həkimindir.