Nazir üçün Sİ (Süni intellekt) “telefon proqramı” deyil. Nazir səviyyəsində Sİ, daha çox idarəetmə gücü deməkdir. Çünki nazirin işi bir neçə sənəd yazmaqla bitmir. Nazir bir sistem idarə edir: minlərlə işçi, yüzlərlə layihə, böyük büdcə, ictimai gözlənti və siyasi məsuliyyət. Bu səviyyədə əsas problem vaxt və qərardır. Nazir gündə onlarla məlumat alır. Hər gün hesabat oxuyur. Gündəlik xəbərləri izləyir. Şikayətləri dinləyir. Tədbirlərə gedir. Nazir üçün ən çətin sual budur: “Bu qədər məlumatın içində düzgün qərarı necə tez verim?” Sİ burada nazir üçün strateji köməkçi ola bilər.
Birinci böyük fayda məlumatın sıxlaşdırılmasıdır. Nazirə çox sənəd gəlir: analitik hesabatlar, tədbir planları, layihə statusları, beynəlxalq sənədlər, vətəndaş müraciətləri. Nazir hamısını detallı oxuya bilmir. Sİ bu sənədləri xülasə edə bilər. Nazir və ya köməkçi belə edə bilər: hesabatı Sİyə verib “Bu sənədi 1 səhifəlik icmal (icmal – özet) kimi yaz. Əsas risklər və qərar tələb edən hissələri ayrıca çıxart.” Bu üsul nazirə vaxt qazandırır və diqqəti əsas məsələ üzərinə gətirir.
İkinci fayda qərar üçün variantların hazırlanmasıdır. Nazir qərar verəndə tək variantla qərar verməməlidir. Bir neçə alternativ olmalıdır. Sİ nazir üçün “alternativ ssenari” hazırlaya bilər. Məsələn, nazir soruşa bilər: “Bu layihə gecikir. Mənim 3 qərar variantım nə ola bilər? Hər variantın üstün və zəif tərəfini yaz.” Bu, qərar prosesini aydınlaşdırır. Nazir son qərarı yenə özü verir, amma daha sistemli düşünür.
Üçüncü fayda strateji planlama, proqnozlaşdırma və prioritetləşdirmədir. Nazirlikdə çox iş var, amma hamısı eyni dərəcədə vacib deyil. Sİ nazir üçün prioritet planı hazırlaya bilər. Məsələn: “Bu 10 layihəni prioritetləşdir: təsir, xərclər, vaxt, risk kriteriyalarına görə.” Sİ bir çərçivə verir. Nazir də real qərarı onun üzərində qurur. Bu, resursların (resurs – kaynak) düzgün bölüşdürülməsinə kömək edir. Nazir, həmçinin, hadisə və qərarların nəticələrinin proqnozlaşdırılmasını həyata keçirə bilər. Sİ-ə belə prompt göndərə bilər: 2026-cı il üçün illik təsdiq olunan makro göstəricilərin yerinə yetirilməsi ölkə iqtisadiyyatı üçün nə nəticə verə bilər.“ Təbii ki, cavab qaniedici olmayacaq, o zaman nazir vaxtında belə proseslərin qarşısını vaxtında ala biləcək.
Dördüncü fayda çıxışların və nitqlərin hazırlanmasıdır. Nazir tədbirdə danışır, mətbuat konfransı verir, parlamentdə çıxış edir. Çıxışın dili rəsmi, sadə, təsirli olmalıdır. Sİ bu mətnləri tez hazırlaya bilər: “Bu mövzu üzrə 3 dəqiqəlik çıxış yaz. Rəsmi dil. Sadə cümlələr. İnsanların anlayacağı səviyyədə.” Nazir mətnə baxır, redaktə edir və çıxış edir.
Bu, hazırlıq vaxtını azaldır.
Beşinci fayda ictimai rəyin izlənməsi və sual-cavab hazırlığıdır. Nazir daim ictimai suallarla qarşılaşır. İnsanlar narazıdırsa, səbəbini bilmək lazımdır. Sİ nazirə mətbuat suallarına cavab hazırlamaqda kömək edə bilər. Məsələn: “Bu mövzu üzrə jurnalistlərin verəcəyi 10 çətin sualı yaz və hər birinə rəsmi cavab hazırla.” Bu, nazirin hazır olmasını artırır. Hətta Sİ vasitəsi ilə sosial sorğu keçirmək mümkündür ki, bu nazirin və onun aparatının səmərəlilik səviyyəsini müəyyən edə biləcək. Bununla belə Sİ daha mühəndisliyi elmi vasitəsilə sosial şəbəkələrdən milyonlarla şərh və fikirləri ümumiləşdirib onu proqnozlaşdırmada istifadə edə bilər.
Altıncı fayda dövlət idarəçiliyində effektivlikdir. Nazir üçün Sİ təkcə şəxsi köməkçi deyil. Nazir üçün Sİ həm də sistem qurmaq deməkdir: dövlət xidmətləri daha sürətli, daha şəffaf, daha az səhvlə işləsin. Məsələn, şikayətlərin avtomatik qruplaşdırılması, cavab şablonları, sənəd dövriyyəsinin sürətlənməsi, hesabatların standartlaşması. Nazir burada “Sİ strategiyası” hazırlamalıdır. Yəni Sİ-i tək fərdi işlərdə yox, dövlət sistemində tətbiq etməlidir.
Amma bu səviyyədə ən böyük məsələ təhlükəsizlikdir. Nazir üçün dövlət məlumatı çox həssasdır. Sİ ilə işləyərkən 3 qırmızı xətt olmalıdır:
məxfi sənədlər paylaşılmır (məxfi – gizli)
şəxsi məlumatlar anonimləşdirilir (anonim – anonim)
Sİ nəticəsi qərar deyil, məsləhətdir Praktik istifadə planı:
Nazirlik üçün Sİ istifadə qaydası və etik qayda yaz.
Məlumatları təhlükəsiz şəkildə işlət, məxfi sənədləri paylaşma.
Sİ-dən xülasə və icmal üçün aktiv istifadə et.
Qərar alternativlərini Sİ ilə hazırlat.
Nitq və çıxışları tez hazırlat.
Dövlət xidmətlərində təkrarlanan prosesləri Sİ ilə sürətləndir.
Maksimum 1 nümunə: Nazirə 40 səhifəlik hesabat gəlir. Köməkçi hesabatı Sİ-yə verir: “2 səhifəlik icmal hazırla. 5 əsas problem, 5 təklif yaz.” Nazir 10 dəqiqəyə qərar üçün əsas fikri anlayır.
Nəticə olaraq, nazir üçün Sİ sadəcə texnologiya deyil. Sİ qərar sürəti, strateji planlama, məlumatın idarə olunması və dövlət sisteminin effektivliyi deməkdir. Nazir Sİ-ni düzgün istifadə etsə, həm işin keyfiyyəti artır, həm də dövlətin xidmət sürəti yüksəlir.
Son zamanlar nazirlər, millət vəkilləri və digər məsul şəxslər iqtisadi artım planının yerinə yetirilməsi problemindən narahatlıq edirlər. Bunlar süni intellekt proqramlarına müraciət etsələr hər hansı Nobel mükafatçısından çox daha mükəmməl alqoritm verə bilir. Mən (müəllif) bu promtu (komut) yazdım və Grok Aİ təqdim etdim. Proqram mənə çox dolğun, səmərəli və yerinə yetirilə bilən addım addım plan verdi: Əsas kapitala qoyulan investisiyaların 60 milyard manata çatdırılması, elm və inkişaf xərclərinin (ArGe) ÜDM-də payının mərhələlərlə 5-6%-ə qaldırılması, kredit resurslarının təkliflərinin ÜDM-nin 150%-nə çatdırılması, bu isə kredit faizlərini kəskin azaldacaq və s. Belə tədbirlər illik artımı 20-25%-ə yüksəltməsi haqqında modelin hesablamalarını da təqdim etdi. Belə bir promtu və uyğun olaraq cavabı hər bir məmur ala bilər.