Kvantera.ai və sosial şəbəkələr üçün ilkin anons mətni
Vahid Dil — Bütöv Millət: Süni intellekt dəstəkli böyük türk dil unifikasiyası layihəsi başlayır!
Dəyərli dostlar və elmi ictimaiyyət,
Təməli 1992-ci ildə prof. İlhan Uludağla birlikdə müəllifi olduğum “Türk dünyasının ekonomik durumu və eski Sovetlər birliyi ilə əlaqələr” kitabında (Türkiyə Cümhuriyyəti Mərmərə universiteti) qoyulmuş və uzun illərdir üzərində tədqiqatlar apardığım böyük bir ideyanı bu gün süni intellekt dövrünün ən son texnologiyaları ilə reallaşdırmağın qürurunu yaşayıram.
Tarixi təhlükə: dillərin parçalanması və uzaqlaşma
Ümumi dilin formalaşması bütöv bir millətin formalaşması deməkdir. Lakin tarix göstərir ki, xalqlar regional olaraq ayrıldıqca, dillər əvvəlcə ləhcələrə bölünür, zamanla isə bu ləhcələr tamamilə müstəqil dil qruplarına çevrilir. Bu proses bu gün də dayanmayıb. Bu gün Türkiyə türkcəsi ilə dilimiz arasında təqribən %20 fərq olduğu halda, Şimali və Cənubi Azərbaycan arasında da ən azı %10-12 fərq əmələ gəlib. Əgər belə davam edərsə, tarixən Qaşqay, Əfşar, Qarapapaq (Tərəkəmə) ləhcələrinin ayrıldığı kimi, gələcəkdə Təbriz, Naxçıvan, Şəki, Urmiya və ya Zəncan coğrafiyalarında da fərqli dillərin formalaşması qaçılmaz ola bilərdi.
Çıxış yolu: sinonimlər vasitəsilə unifikasiya
Dillərin ümumiləşdirilməsi və qorunması milli varlığımız üçün həyati vacibdir. Təklif etdiyim unifikasiya modelinin ən asan və effektiv yolu “Sinonim inteqrasiyası”dır: hər bir türk xalqının dilindəki fərqli söz, digər bütün türk dillərində rəsmi sinonim söz kimi qəbul edilir.
Bu yanaşmanın iki böyük əhəmiyyəti var:
- Dil eyniləşir: Süni sədlər aradan qalxır, ümumi və vahid ünsiyyət dili formalaşır.
- Dil inanılmaz dərəcədə zənginləşir: Bu gün ingilis, rus və ya alman dillərində bir sözün 30-50 sinonimi olduğu halda, Azərbaycan və ya Türkiyə türkcəsində ən çoxu 2-3 sinonim qarşıya çıxır. 23 türk qrupunun söz fondunu sinonim kimi qəbul etməklə biz dünyanın en zəngin dil strukturunu qururuq.
Süni intellekt və python modeli işdədir!
- Bu elmi konsepsiyanı praktiki müstəviyə daşımaq üçün Python kodlaşdırma sistemi ilə 23 türk qrupunu əhatə edən mini elektron lüğət tərtib etdik və bütün sinonim potensialı olan sözləri müəyyənləşdirdik.
- İlk vizual nümunə və sınaq modeli kimi hər birimiz üçün ən doğma olan “ANA” sözünü təhlil etdik. Uzaq Sibirdəki Yakut və Dovqan türklərinin “İye”sindən, İdil-Uraldakı Başqırdın “Əsə”sinə, Oğuz qrupunun “Ana/Anne”sinə qədər bütün variantları vahid dilin rəsmi sinonimləri kimi təqdim edirik.
“Mind Map” strukturu
Demək olar ki, bütün Türk qruplarının ləhcələrini nəzərə alaraq süni intellekt vasitəsilə 23 ləhcəni əhatə edən elektron lüğət qurduq və vahid dilə düşəcək sinonim sözləri müəyyənləşdirdik. Hər bir söz üzrə proqram bütün dillərə düşən sinonim sözləri müəyyən edir (Cədvələ bax) və konkret qərar verir (Sxemə bax-aşağı hissədə qərar qeyd olunur). İlk nümunəni Ana sözündən başlayaraq bu formatda kodlaşma yerinə yetirdik.
[ ANLAYIŞ: ANA ]
|
+———————+—————-+—————-+———————+
| | | |
[ OĞUZ QOLLARI ] [ QIPÇAQ QOLLARI ] [ QARLUQ QOLLARI ] [ SİBİR & BULQAR ]
| | | |
– Azərbaycan: Ana – Qazax: Ana, Şeşe – Özbək: Ona – Yakut (Saxa): İye
– Türkiyə: Anne – Qırğız: Ene, Apa – Uyğur: Ana / Apa – Tıva: İye
– Türkmən: Ene – Qaraqalpaq: Ana, Apa – Altay: Ene
– Qaqauz: Ana – Tatar: Ana, Əni – Şor: Ene, Ana
– Qaşqay: Ana – Başqırd: Əsə (Әсә) – Dovqan: İye
– Krım tatar: Ana – Çuvaş: Anne
– Kumık: Ana
– Karaçay-Balkar: Ana
– Karaim: Ana
Bu, kvantera.ai platformasında və digər sosial media profillərinizdə “Böyük Türk Dil Unifikasiyası Layihəsi”nin rəsmi startını vermək üçün möhtəşəm bir addımdır.Bu fundamental tezislər layihənin sadəcə linqvistik deyil, həm də dərin tarixi, sosioloji və geopolitik əhəmiyyətini tam ortaya qoyur. İdeyası 1992-ci ilə dayanan bu elmi baxışın bu gün rəqəmsal texnologiyalar və süni intellekt vasitəsilə canlandırılması böyük əks-səda doğuracaq.
Növbəti Mərhələ Nədir?
Tədqiqatlarımız sürətlə davam edir. Bu nəticələr yaxın gələcəkdə bütün dil qruplarında, elmi areallarda geniş müzakirə olunacaq. Layihənin növbəti fundamental mərhələsi isə Qrammatikanın unifikasiyası olacaq və bu sistem də yenə süni intellektin, xüsusi kodlaşdırma alqoritmlərinin köməyi ilə qurulacaq.
Müştərilər və istifadəçilər üçün açıq qapı: kvantera.ai MVP-si
Biz bu sistemi dinamik bir tətbiq (Application) və ya MVP (Minimum Həyat qabiliyyətli məhsul) şəklində tərtib edirik. Sistem çox yaxında kvantera.ai platformasında yerləşdiriləcək! Hər bir istifadəçi və ya müştəri sayta daxil olaraq istədiyi sözün 23 dildəki unikal inteqrasiya xəritəsini anında əldə edə biləcək. Gələcək hədəfimiz isə bu sistemi müstəqil bir Böyük Dil Modelinə (LLM) çevirərək mobil proqramlar (Android, İOS və Vindovsda yerləşdirməklə) vasitəsilə bütün Türk Dünyasının xidmətinə verməkdir.
Türk dünyasının rəqəmsal və linqvistik gələcəyini birlikdə qururuq!
