Türklər və yəhudilər: minillik tarixi yaxınlıqdan Türkiyə–İsrail qarşıdurmasına
Türklərlə yəhudilərin münasibətlərini yalnız bugünkü Türkiyə–İsrail qarşıdurması fonunda qiymətləndirmək tarixi mənzərəni ciddi şəkildə daraldır. Bu münasibətlərin arxasında min ildən artıq davam edən mürəkkəb bir tarix dayanır: Xəzər xaqanlığında yəhudiliyin qəbulundan İspaniyadan qovulan Sefaradların Osmanlı torpaqlarında sığınacaq tapmasına, nasist Almaniyasından qaçan alimlərin Türkiyədə fəaliyyət göstərməsinə, daha sonra isə XX əsrin sonlarındX cmxedcdxa Türkiyə–İsrail strateji tərəfdaşlığına qədər.
Bu tarix nə bütövlükdə ideal dostluq tarixidir, nə də əbədi qarşıdurma tarixidir. Ancaq müəyyən dövrlərdə türk dövlətləri ilə yəhudi icmaları arasında digər regional münasibətlərdən fərqlənən çox ciddi əməkdaşlıq nümunələrinin mövcudluğu danılmazdır.
I. Xəzərlər: yəhudiliyi qəbul edən türk siyasi elitası
VII–X əsrlərdə Şimali Qafqazdan Volqa hövzəsinə və Qara dənizin şimalına qədər böyük əraziyə nəzarət edən Xəzər xaqanlığı türk mənşəli siyasi birlik idi.
Xəzər tarixinin ən qeyri-adi xüsusiyyəti hakim elitanın yəhudiliyi qəbul etməsidir. Xəzər və müsəlman mənbələrində bu hadisə xaqanın sarayında yəhudi, xristian və müsəlman nümayəndələrinin iştirak etdiyi dini mübahisə ilə əlaqələndirilir. Mənbələr və müasir tarixşünaslıq hadisənin detalları və tarixi barədə mübahisə etsə də, Xəzər hakimiyyətinin ən azı mühüm hissəsinin yəhudiliyi qəbul etməsi ciddi tarixi əsaslara malikdir.
Burada bir məqamı xüsusilə dəqiq ifadə etmək lazımdır: Xəzər xaqanlığı etnik mənada “yəhudi dövləti” deyildi. Türk siyasi elitasının idarə etdiyi çoxmillətli və çoxdinli dövlət idi; yəhudilik əsasən hakimiyyət dairələrində möhkəmlənmişdi.
Bunun siyasi izahı da maraqlıdır. Xəzərlər iki böyük dini-siyasi mərkəz arasında yerləşirdilər: xristian Bizans və müsəlman xilafəti. Yəhudiliyin seçilməsi Xəzərlərə hər iki imperiyadan ideoloji müstəqillik saxlamaq imkanı verə bilərdi. Bununla yanaşı, Xəzər ərazisində və beynəlxalq ticarət yollarında mövcud yəhudi icmalarının da təsiri olmuş ola bilər.
X əsrdə Kiyev Rus dövlətinin, xüsusən knyaz Svyatoslavın yürüşləri nəticəsində Xəzər dövlətinin əsas mərkəzləri dağıdıldı və xaqanlıq siyasi gücünü itirdi.
Bundan sonra yəhudi Xəzərlərin taleyi tam aydın deyil. Müxtəlif qrupların Krıma, Şimali Qafqaza, Qara dəniz ətrafına və Şərqi Avropaya yayıldığı ehtimal olunur. Lakin müasir Aşkenazi yəhudilərinin əsasən Xəzərlərdən törədiyi tezisi müasir elmdə sübut olunmuş konsensus deyil. Bu məsələ hələ də mübahisəlidir.
Xəzərlərin nişanəsi hesab olunan Karaim xalqı (Karaylar) Türk toplumları içərisində elm-təhsil sahəsində Türklərin ən inkişaf etmiş qrupu sayılır. Karaylar elm və texnologiyaya bütün Türk xalqlarından daha çox töhvə vermişdir.
II. 1492: İspaniya yəhudiləri qovur, Osmanlı onları qəbul edir
Türk–yəhudi münasibətlərinin ən güclü və ən yaxşı sənədləşdirilmiş səhifələrindən biri 1492-ci ildən başlayır.
İspaniyada Ferdinand və İzabellanın hakimiyyəti dövründə yəhudilərə seçim verildi: xristianlığı qəbul etmək və ya ölkəni tərk etmək.
Nəticədə on minlərlə Sefarad yəhudisi İspaniyanı, daha sonra Portuqaliyanı tərk etməyə məcbur oldu.
Onların mühüm hissəsi Osmanlı imperiyasında məskunlaşdı. II Bəyazid dövründə İstanbul, Saloniki, Ədirnə və digər şəhərlər bu insanların mühüm mərkəzlərinə çevrildi.
Bu, yalnız humanitar hadisə deyildi. Osmanlı eyni zamanda böyük insan kapitalı axını qazandı: tacirlər, həkimlər, sənətkarlar, alimlər, maliyyəçilər və çap işi ilə məşğul olan mütəxəssislər.
Beləcə tarixi paradoks yarandı:
İspaniya dini təqib nəticəsində öz insan kapitalının bir hissəsini itirdi, Osmanlı isə həmin insan kapitalını qəbul edərək iqtisadi və intellektual baxımdan qazandı.
III. XX əsr: Hitler alimləri qovur, Türkiyə onların bir hissəsini qəbul edir
1933-cü ildə Hitler hakimiyyətə gələndən sonra Almaniya universitetlərindən çoxlu yəhudi mənşəli və nasist rejiminə qarşı olan alimlər uzaqlaşdırıldı.
Eyni vaxtda Atatürk Türkiyədə universitet sistemini modernləşdirirdi.
Bu iki proses üst-üstə düşdü.
Philipp Schwartz və digər vasitəçilərin fəaliyyəti nəticəsində Almaniyadan qovulmuş yüzlərlə alim, assistent və onların ailələri Türkiyəyə gəldi. Müasir tədqiqatlardan biri 1930–1940-cı illərdə Türkiyəyə köçən alim və akademik mühitlə bağlı şəxslərin sayını təxminən 1 000 nəfər səviyyəsində göstərir.
Onların arasında hüquqşünaslar, iqtisadçılar, həkimlər, memarlar, mühəndislər və humanitar elmlərin nümayəndələri vardı.
Bu insanların bir hissəsi İstanbul və Ankara universitetlərinin müasir elmi strukturunun qurulmasına əhəmiyyətli töhfə verdi.
Başqa sözlə, XV əsrdə İspaniyanın etdiyi səhvi XX əsrdə Hitler Almaniyası təkrar etdi: öz intellektual kapitalını təqib edərək xaricə qovdu; Türkiyə isə onun bir hissəsini qəbul etdi.
IV. Holokost dövründə türk diplomatları
İkinci Dünya müharibəsi illərində bəzi türk diplomatlarının fəaliyyəti xüsusi qeyd edilməlidir.
Ən yaxşı sənədləşdirilmiş nümunə Rodosdakı türk konsulu Selahattin Ülkümendir.
1944-cü ildə nasistlər Rodos yəhudilərini Auschwitzə deportasiya edərkən Ülkümen Alman hakimiyyəti qarşısında Türkiyə vətəndaşlarını və onların ailələrini müdafiə etdi.
Yad Vashemin məlumatına görə, onun müdaxiləsi nəticəsində 42 yəhudi deportasiyadan xilas edildi. Ülkümen hətta Türkiyə vətəndaşlığı artıq formal olaraq qüvvədə olmayan bəzi şəxsləri də müdafiə siyahısına salmışdı. Yad Vashem 1989-cu ildə onu Righteous Among the Nations adına layiq gördü.
V. Türkiyə–İsrail strateji ittifaqının yaranması
1949-cu ildə Türkiyə İsrail dövlətini tanıyan ilk müsəlman çoxluqlu ölkələrdən biri oldu.
Lakin münasibətlərin əsl strateji yüksəlişi 1990-cı illərə təsadüf edir.
SSRİ-nin süqutundan sonra yeni regional təhlükəsizlik sistemi formalaşırdı. Türkiyə və İsrail bir sıra ümumi maraqlara malik idilər:
• ABŞ ilə strateji ittifaq;
• Suriya və Saddam Hüseyn İraqından doğan təhlükəsizlik problemləri;
• terrorizm və regional qeyri-sabitlik;
• hərbi texnologiya və kəşfiyyat əməkdaşlığı;
• Aralıq dənizi və Yaxın Şərqdə geosiyasi balans.
1990-cı illərdə Türkiyə–İsrail hərbi əməkdaşlığı o qədər yüksək səviyyəyə çatdı ki, 1996-cı il münasibətlərin ən yüksək nöqtələrindən biri hesab edilir. İsrail Türkiyəyə hərbi modernləşdirmə xidmətləri və texnologiya təqdim edir, birgə təlimlər keçirilirdi.
Lakin bu ittifaqın çox mühüm üçüncü tərəfi də vardı:
ABŞ-dakı nüfuzlu yəhudi və İsrail yönümlü təşkilatlar.
VI. ABŞ-dakı yəhudi təşkilatlarının Türkiyəni müdafiəsi
Burada “yəhudi lobbisi” ifadəsi ehtiyatla işlədilməlidir. ABŞ yəhudiləri vahid siyasi təşkilat və vahid mövqedən ibarət deyillər.
Lakin 1980–2000-ci illərdə American Jewish Committee (AJC), Anti-Defamation League (ADL), B’nai B’rith, Jewish Institute for National Security Affairs (JINSA) və müəyyən məsələlərdə AIPAC kimi nüfuzlu qurumların Türkiyə ilə strateji əməkdaşlığı həqiqətən mövcud idi.
Türkiyə üçün bunun xüsusi əhəmiyyəti ABŞ Konqresi idi.
Erməni məsələsi
Ankara uzun illər ABŞ Konqresində 1915-ci il hadisələrinin “soyqırımı” kimi tanınmasına qarşı mübarizə aparırdı. Türkiyə bu məsələdə erməni diasporunun güclü lobbi fəaliyyətinə qarşı tərəfdaş axtarırdı.
ABŞ-dakı bir sıra yəhudi təşkilatları həmin illərdə Türkiyənin mövqeyinin müdafiəsində iştirak etdilər.
2007-ci ildə Jewish Telegraphic Agency yazırdı ki, B’nai B’rith International, ADL, American Jewish Committee və JINSA Türkiyənin mövqeyini dəstəkləyən məktubu ABŞ Konqresinin rəhbərliyinə çatdırmağa hazırlaşırdılar.
Türkiyə yəhudi icmasının nümayəndələri də Vaşinqtona gedərək Konqresdəki qətnaməyə qarşı fəaliyyət göstərirdilər.
Daha dramatik nümunə 2000-ci ildə baş verdi.
ABŞ Nümayəndələr Palatasında erməni məsələsi üzrə qətnamənin səsverməyə çıxarılması gözlənilirdi. Sonrakı məlumatlarda AIPAC nümayəndəsinin Türkiyənin müraciətindən sonra məsələyə qarışdığı və administrasiya ilə birlikdə qətnamənin plenar səsverməyə çıxarılmamasına təsir göstərdiyi qeyd edilir.
Bu fakt Türkiyə–İsrail münasibətlərinin o dövrdə nə qədər strateji xarakter daşıdığını göstərir.
Türkiyənin keçmiş Vaşinqton səfiri Şükrü Elekdağa aid edilən qiymətləndirmə vəziyyəti çox açıq ifadə edir:
“Yəhudi lobbisi bizə çox böyük kömək göstərdi.”
Beləliklə, 1990-cı illərdə yaranan qeyri-rəsmi strateji üçbucaq təxminən belə görünürdü:
Ankara ↔ Təl-Əviv ↔ ABŞ-dakı İsrail yönümlü təşkilatlar.
Türkiyə İsrail üçün müsəlman dünyasında mühüm strateji tərəfdaş idi.
İsrail Türkiyə üçün ABŞ siyasətində əlavə təsir kanalı idi.
ABŞ-dakı bəzi yəhudi təşkilatları isə Türkiyənin İsraillə əməkdaşlığını regional təhlükəsizliyin mühüm elementi hesab edirdilər.
VII. AKP hakimiyyətə gələndə ittifaq dərhal dağılmadı
2002-ci ildə Ədalət və İnkişaf Partiyasının hakimiyyətə gəlməsi mühüm siyasi dəyişiklik idi.
Lakin mühüm tarixi düzəliş budur:
Türkiyə–İsrail münasibətləri 2002-ci ildə dərhal pozulmadı.
Əksinə, AKP hakimiyyətinin ilk illərində hərbi, iqtisadi və diplomatik əməkdaşlıq böyük ölçüdə davam edirdi.
2005-ci ildə Recep Tayyip Erdoğan İsrailə səfər etdi.
Bu səbəbdən münasibətlərin pisləşməsini yalnız “müsəlman partiyasının hakimiyyətə gəlməsi” ilə izah etmək kifayət deyil.
Dəyişiklik daha tədricən baş verdi.
AKP-nin daxili siyasi bazası, Türkiyənin ərəb və müsəlman dünyasında daha böyük siyasi rol iddiası, Fələstin məsələsinə münasibət və Erdoğan hökumətinin xarici siyasət fəlsəfəsinin dəyişməsi zaman keçdikcə İsraillə əvvəlki strateji ittifaqı zəiflətdi.
VIII. 2007–2010: tarixi ittifaqın qırılma nöqtəsi
2007-ci ildən etibarən ABŞ-dakı yəhudi təşkilatları ilə Türkiyə arasındakı əvvəlki birlik də zəifləməyə başladı.
Məsələn, ADL sonradan 1915-ci il hadisələrini erməni soyqırımı kimi tanıdı.
Bu, yalnız tarixi məsələ deyildi. Türkiyə–İsrail münasibətlərində strateji etimad artıq sarsılırdı.
2008-ci ilin sonunda İsrailin Qəzzadakı hərbi əməliyyatları münasibətlərin siyasi istiqamətini ciddi dəyişdi.
2009-cu ildə Davosda Erdoğan ilə İsrail prezidenti Şimon Peres arasında məşhur “One minute” qarşıdurması baş verdi.
2010-cu ildə isə Mavi Marmara hadisəsi münasibətlərdə faktiki qırılma yaratdı.
İsrail qüvvələrinin Qəzzaya gedən gəmi flotiliyasına müdaxiləsi zamanı türk vətəndaşlarının öldürülməsi Türkiyə ictimaiyyətində böyük rezonans doğurdu.
Bu nöqtədən sonra əvvəlki Ankara–Təl-Əviv strateji ittifaqını bərpa etmək çox çətinləşdi.
IX. Maraqlı dəyişiklik: Türkiyənin keçmiş müdafiəçisi olan təşkilatlar mövqelərini dəyişirlər
Əvvəllər Türkiyənin Konqresdəki problemlərində ona yardım edən bəzi yəhudi təşkilatları zaman keçdikcə Ankaradan uzaqlaşdılar.
2019-cu ildə ADL artıq ABŞ Konqresinin erməni soyqırımını tanıyan qətnaməsini açıq şəkildə müdafiə edirdi.
Beləliklə, bir vaxtlar Türkiyənin ən qiymətli siyasi üstünlüklərindən biri olan ABŞ-dakı yəhudi təşkilatları ilə strateji münasibətlər ciddi şəkildə zəiflədi.
Bunun nəticəsini yalnız İsraillə münasibətlərdə deyil, ABŞ Konqresində də görmək mümkün oldu.
Bu, Türkiyənin xarici siyasətində qiyməti ölçülə bilən geosiyasi kapital itkisi idi.
________________________________________
X. Normallaşma cəhdləri niyə davam edirdi?
Bununla belə, Türkiyə və İsrail heç vaxt münasibətləri tamamilə kəsməyə müvəffəq olmadılar.
Səbəb sadədir: coğrafiya və iqtisadiyyat ideologiyadan daha davamlı ola bilir.
2016-cı ildə münasibətlərin normallaşdırılması üçün razılaşma əldə edildi.
2022-ci ildə İsrail prezidenti Isaac Herzog Türkiyəyə səfər etdi və iki ölkə yenidən səfir mübadiləsinə başladı.
Deməli, Erdoğan dövrünü fasiləsiz anti-İsrail siyasəti kimi təsvir etmək də doğru deyil.
Əslində Erdoğan hökumətinin siyasətində iki xətt paralel gedirdi:
ideoloji-siyasi ritorika və Fələstinə dəstək;
və
iqtisadi, təhlükəsizlik və geosiyasi səbəblərlə İsraillə münasibətləri tam itirməmək cəhdi.
XI. 7 oktyabr 2023-dən sonra yeni mərhələ
Hamasın 7 oktyabr 2023 hücumundan və İsrailin Qəzzada başladığı genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlardan sonra əvvəlki balans faktiki dağıldı.
Erdoğan hökumətinin İsrailə qarşı ritorikası son dərəcə sərtləşdi.
Ankara İsrail rəhbərliyinə qarşı beynəlxalq hüquqi təşəbbüsləri dəstəkləməyə başladı.
2026-cı ilin avqustuna gəldikdə münasibətlər daha bir təhlükəli mərhələyə keçib. Türkiyə Netanyahu ilə bağlı Interpol mexanizmlərinə müraciət etmək niyyətini açıqlayıb.
Daha mühüm dəyişiklik isə Suriyadır.
Suriyadakı yeni siyasi vəziyyət fonunda Türkiyənin hərbi və siyasi təsirinin genişlənməsi İsraildə strateji narahatlıq doğurur. İsrailin Suriyadakı son hava zərbələri və Ankara ilə Təl-Əviv arasındakı qarşılıqlı ittihamlar göstərir ki, münaqişə artıq yalnız Qəzza və Fələstin məsələsi deyil.
Bu, getdikcə:
Türkiyə–İsrail regional güc rəqabətinə çevrilir.
XII. Minillik tarixin ən böyük paradoksu
Bütün bu tarixi ardıcıllığı bir yerdə götürdükdə qeyri-adi mənzərə yaranır.
VIII–IX əsrlər: türk Xəzər hakim elitası yəhudiliyi qəbul edir.
1492: xristian İspaniyası yəhudiləri qovur, müsəlman Osmanlı onların mühüm hissəsini qəbul edir.
1933-dən sonra: Hitler Almaniyası yəhudi və rejimə qarşı alimləri universitetlərdən qovur, Türkiyə onların bir hissəsini qəbul edir.
1944: türk diplomatı Selahattin Ülkümen yəhudiləri Auschwitz deportasiyasından xilas edir.
1990-cı illər: Türkiyə ilə İsrail regionun ən yaxın strateji tərəfdaşlarından olur.
1980–2000-ci illər: ABŞ-dakı nüfuzlu yəhudi təşkilatlarının bir hissəsi Türkiyənin Konqresdəki maraqlarını, o cümlədən erməni məsələsində mövqeyini müdafiə edir.
2002–2008: AKP hakimiyyətə gəlsə də əməkdaşlıq davam edir.
2009–2010: Davos və Mavi Marmara əvvəlki sistemi dağıdır.
2016 və 2022: iki dəfə normallaşma cəhdi edilir.
2023–2026: Qəzza və Suriya münaqişələri münasibətləri strateji rəqabət səviyyəsinə gətirir.
Nəticə: itirilmiş strateji kapital
Türkiyə–İsrail münasibətlərinin bugünkü vəziyyətinə yalnız dini qarşıdurma prizmasından baxmaq kifayət deyil. Amma təbii ki, ciddi amildir. Quranda yəhudilər bu və ya digər formada xatırlanır, onun 55-60 mənfi səslənir. Belə vəziyyətdə din çox ciddi rol oynayır.
Türkiyə XX əsrin sonlarında İsraillə münasibətlər vasitəsilə üç böyük strateji üstünlük əldə etmişdi:
birincisi, Yaxın Şərqin ən güclü hərbi və texnoloji dövlətlərindən biri ilə əməkdaşlıq;
ikincisi, ABŞ siyasətində və Konqresdə əlavə təsir kanalları, maliyyə kapitalına əlçatanlıq;
üçüncüsü, müsəlman dünyası ilə Qərb və İsrail arasında körpü rolundan yaranan xüsusi geosiyasi status.
Bunların mühüm hissəsi son iyirmi ildə zəifləyib.
Ancaq bunu sadəcə “Erdoğan müsəlmandır, ona görə İsraillə münasibətləri korladı” şəklində izah etmək tarixi prosesi həddən artıq sadələşdirər.
Daha dərin proses gedib:
Türkiyənin xarici siyasət identikliyi dəyişib.
1990-cı illərin Türkiyəsi özünü əsasən NATO–ABŞ–Avropa–İsrail təhlükəsizlik sisteminin mühüm regional dayağı kimi görürdü.
Erdoğan dövrünün Türkiyəsi isə getdikcə özünü ayrıca regional güc mərkəzi kimi görməyə başladı. Buna görə İsraillə münasibətlər zəifləyən kimi külli kapital qaçışı başladı və ard-arda ciddi valyuta krizisi meydana çıxdı, inflyasiya çox yüksəldi.
Bu iki modelin İsrailə münasibəti təbii olaraq eyni ola bilməzdi.
Ən böyük paradoks da məhz bundadır:
Türklərlə yəhudilər arasında əsrlərlə formalaşmış tarixi yaxınlıq Türkiyə ilə İsrail arasında avtomatik siyasi dostluğa çevrilmədi.
Tarixi yaddaş qalır, lakin dövlətlərin cari davranışını ilk növbədə hakimiyyətlərin ideologiyası, təhlükəsizlik maraqları və regional güc balansı müəyyən edir.
Bəlkə də məsələnin ən düşündürücü nəticəsi budur:
1492-ci ildə Osmanlı yəhudiləri qəbul etməklə Avropanın itirdiyi insan kapitalını qazandı.
XX əsrin sonunda isə Türkiyə İsrail və ABŞ yəhudi təşkilatları ilə əməkdaşlıq etməklə böyük siyasi kapital qazandı.
XXI əsrdə həmin siyasi kapitalın əhəmiyyətli hissəsini itirdi, həm də maliyyə kapitalını itirdi. İsrail də az şey itirmir. Dostluğun itirilməsi şox böyük itkidir. Amma nə yaxşı ki, iki lider arasında məhdudlaşır, xalqlara sirayət edə bilmir. Liderlər gəldi-gedərdir, xalqlar isə əbədidir.
Tarixi dostluğun siyasi qiymətini ən yaxşı göstərən məqam da məhz budur.
Dərin hörmətlə, Prof. Saleh Məmmədov