Fəsil 9: Kvant Nəsli – Təhsilin Yeni Modeli

Bu fəsildəki suallar

• 135. “Kvant nəsli” nədir və niyə belə adlandırılır?
• 136. Yeni nəsil daha zəkidir, yoxsa sadəcə daha sürətlidir?
• 137. Sİ savadlılığı uşaqlar üçün nədir?
• 138. Uşaq neçə yaşdan AI istifadə etməlidir?
• 139. Uşaqlar üçün ən təhlükəsiz AI qaydaları
• 140. Proqramlaşdırma 1-ci sinifdən öyrənilməlidirmi?
• 141. Məktəbdə AI fənn kimi necə keçilməlidir?
• 142. “Elm orta məktəbdə” modeli necə olmalıdır?
• 143. Müəllim AI dövründə nə etməlidir?
• 144. Şagird AI dövründə necə öyrənməlidir?
• 145. Tədqiqatçı şagirdi 1-ci sinifdən necə yetişdirmək olar?
• 146. AI dövründə qiymətləndirmə sistemi necə dəyişməlidir?
• 147. Beyin-çip (neural interface) nədir?
• 148. AI ilə insan beyninin birləşməsi realdırmı?
• 149. Bu gələcəkdə etik problemlər nə olacaq?
• 150. Kvant nəsli üçün 10 illik yol xəritəsi (Azərbaycan/Türkiyə)

GİRİŞ — Təhsil üçün manifest: Kvant nəsli ilə üz-üzə

Biz hələ də “yeni nəsil” deyirik. Amma bu ifadə artıq boşalıb. Hər dövr özündən sonra gələnlərə “yeni nəsil” deyib. Bu gün isə məsələ fərqlidir. Dəyişən yalnız alətlər deyil. Dəyişən düşünmə sürəti, məlumatla münasibət, sual vermə forması və öyrənmə refleksidir. Ona görə bu fəsildə başqa bir anlayışdan istifadə edəcəyik: kvant nəsli. Bu, poetik ifadə deyil. Bu, vəziyyətin adıdır.

Kvant nəsli eyni anda bir neçə ehtimalı düşünə bilən, xətti yox, şəbəkə kimi düşünən, cavabdan çox sualla yaşayan bir nəsildir. Onlar səbri itirməyiblər, səbr öyrədilməyib. Onlar diqqətsiz deyillər, yalnız diqqətləri parçalanıb, çünki dünya parçalanıb. Bu uşaqlara “sakit otur”, “əzbərlə”, “sual vermə” demək artıq tərbiyə deyil. Bu, onları geriyə çəkməkdir.

Sİ dövrü bunu açıq göstərdi. Artıq bilik dəyər deyil. Bilik hər yerdə var. Dəyər biliklə nə etdiyindir. Dəyər problemi necə qurduğundur. Dəyər doğru sualı verə bilməkdir. Əgər məktəb hələ də cavab paylayan yer kimi qalırsa, o zaman məktəb gələcək üçün yox, keçmiş üçün işləyir.

Bu fəsildə romantik vədlər yoxdur. “Hamı proqramçı olacaq”, “hamı dahi olacaq” kimi cümlələr yoxdur, çünki bunlar real deyil. Amma bir həqiqət var: hər uşaq düşünməyi öyrənə bilər. Hər uşaq tədqiqatçı refleksi qazana bilər. Bunun üçün dahilik lazım deyil. Sistem lazımdır.

Müəllim bu sistemin mərkəzində qalmalıdır, amma köhnə rolda yox. Müəllim artıq bilik daşıyan yox, düşüncə yönləndirən olmalıdır. Müəllim cavab verən yox, sual dərinləşdirən olmalıdır. Müəllim nəzarət edən yox, müşayiət edən olmalıdır. Bu müəllimi zəiflətmir, əksinə daha güclü edir, çünki bu rolu maşın əvəz edə bilməz.

Şagird də dəyişməlidir, amma daha çox öyrənmək üçün yox, daha yaxşı düşünmək üçün. Şagirdin işi əzbərləmək deyil, anlamaqdır. Şagirdin işi müqayisə etməkdir, səhv etməkdir və səhvdən nəticə çıxarmaqdır. Əgər biz hələ də səhvi cəzalandırırıqsa, o zaman tədqiqatçı deyil, itaətkar yetişdiririk.

Bu fəsildə məktəbin rolu da açıq danışılacaq. Məktəb bina deyil, fənn siyahısı deyil, imtahan mərkəzi deyil. Məktəb düşünmə mühiti olmalıdır. Əgər məktəb problemi parçalayaraq yox, bütöv görməyi öyrətmirsə, o zaman həyat üçün hazırlıq vermir.

Beyin-çip kimi texnologiyalar da bu fəsildə sensasiyasız şəkildə müzakirə ediləcək — qorxu ilə yox, həyəcanla yox, etik və real baxışla. Çünki gələcək ya müzakirə ediləcək, ya da başımıza gələcək. Üçüncü yol yoxdur.

Azərbaycan və Türkiyə üçün bu mövzular nəzəri deyil. Bu ölkələr ya istehlakçı qalacaq, ya da düşüncə istehsal edən cəmiyyətə çevriləcək. Bunun üçün 10 illik real yol xəritəsi lazımdır. Şüar yox, strategiya. Sürət yox, davamlılıq.

Bu fəsil bir çağırışdır: valideynə, müəllimə, qərarvericiyə və ən çox da cəmiyyətin özünə. Uşaqları dəyişməyə çalışmayın, sistemi dəyişin. Çünki kvant nəsli artıq buradadır. Onları köhnə qəliblərə sığdırmaq mümkün deyil, amma düzgün istiqamət versək, gələcək bizim xeyrimizə formalaşa bilər.