Tədqiqatçı şagird xüsusi istedadlı uşaq demək deyil. Bu, çox vacib fərqdir. Tədqiqatçı düşüncə doğuşdan verilmir. Mühitdə formalaşır. Əgər biz hələ də tədqiqatçı şagirdi yalnız seçilmiş, “çox ağıllı” uşaqlarla əlaqələndiririksə, prosesə ən böyük ziyanı veririk. Çünki bu yanaşma əksər uşaqları əvvəlcədən kənarda qoyur.
Birinci sinif tədqiqat üçün çox erkən deyil. Əksinə, ən uyğun mərhələdir. Çünki bu yaşda uşaq hələ “səhv etmək qorxusu”nu öyrənməyib. Uşaq sual verməkdən çəkinmir. Niyə soruşur. Dəfələrlə soruşur. Təhsil sistemi bu refleksi öldürməsə, tədqiqatçı düşüncənin təməli atılmış olur.
Birinci prinsip sadədir: cavabı gec verin. Uşaq sual verəndə dərhal cavab almağa öyrəşməməlidir. “Səncə necə ola bilər?” sualı cavabdan daha dəyərlidir. Müəllim və valideyn cavabı saxladıqca, uşaq düşünməyə başlayır. Bu çox kiçik, amma çox güclü texnikadır.
İkinci prinsip səhvlə bağlıdır. Tədqiqat səhvsiz olmur. Əgər uşaq səhv edəndə cəzalanırsa, tədqiqat dayanır. Əgər səhv müzakirə olunursa, tədqiqat başlayır. Birinci sinifdə müəllim səhvi qırmızı qələm yox, sual ilə qarşılamalıdır.
“Bu niyə belə alındı?” sualı düşüncəni açır.
Üçüncü prinsip müşahidədir. Tədqiqat kitabdan başlamır. Ətrafdan başlayır. Uşaqdan baxmağı, fərq etməyi, dəyişiklikləri görməyi istəmək lazımdır. Hava niyə dəyişir? Bitki niyə solur? Səs niyə fərqli eşidilir? Bu suallar tədqiqatın ilkin formasıdır. Laboratoriya tələb etmir. Diqqət tələb edir.
Dördüncü prinsip dil ilə bağlıdır. Uşağa “doğru cavab” dili yox, “mümkün izah” dili öyrədilməlidir. Bu dil uşağı rahatladır. Çünki “mümkün” səhvə icazə verir. “Doğru” isə qorxu yaradır. Tədqiqat qorxu ilə yox, maraqla gedir.
Beşinci prinsip seçim haqqıdır. Uşaq bəzən nəyi araşdırmaq istədiyini özü seçməlidir. Bu tam sərbəstlik demək deyil. Çərçivə var. Amma çərçivənin içində seçim olanda uşaq məsuliyyət hiss edir. Bu da tədqiqatçı refleksin əsas hissəsidir.
Altıncı prinsip nəticə deyil, prosesdir. Birinci sinifdə “nə tapdın?” sualı yox, “necə tapmağa çalışdın?” sualı əsas olmalıdır. Prosesə dəyər verilmədikcə tədqiqatçı şagird yetişmir.
Tədqiqatçı şagird yetişdirmək üçün yeni dərsliyə yox, yeni münasibətə ehtiyac var. Bu münasibət qurulsa, hər uşaq düşünən, sorğulayan və araşdıran ola bilər. Qurulmasa, ən ağıllı uşaq belə sadəcə cavab gözləyənə çevrilər.