Sual 5: Alan Turinq kimdir və Turinq testi nədir?

Süni intellekt tarixində ən mühüm adlardan biri Alan Turinqdir. O, müasir kompüter elminin banilərindən hesab olunur və bu gün istifadə etdiyimiz kompüterlərin nəzəri əsaslarının yaradılmasında böyük rol oynamışdır. Bir çox alimlər hesab edirlər ki, əgər Alan Turinq olmasaydı, nə müasir kompüterlər, nə də süni intellekt bugünkü inkişaf səviyyəsinə çata bilməzdi.

Alan Turinq 1912-ci ildə İngiltərədə anadan olmuş riyaziyyatçı, məntiqçi və kriptoqraf idi. O, gənc yaşlarından riyaziyyata böyük maraq göstərmiş və sonradan Kembric Universitetində təhsil almışdır. Onun ən mühüm nailiyyətlərindən biri “Turinq maşını” adlanan nəzəri modelin yaradılmasıdır.

Turinq maşını real kompüter deyildi. Bu, hesablamanın necə həyata keçirildiyini izah edən nəzəri model idi. Maraqlıdır ki, bu model sonradan bütün müasir kompüterlərin məntiqi əsasına çevrildi. Bu səbəbdən Alan Turinq çox vaxt “kompüter elminin atası” adlandırılır.

İkinci Dünya müharibəsi illərində Turinq Britaniya hökuməti üçün çalışaraq Almaniyanın məşhur Enigma şifrələrinin açılmasında iştirak etmişdir. Bu iş müharibənin gedişinə ciddi təsir göstərmiş və milyonlarla insanın həyatının xilas olunmasına kömək etmişdir.

Lakin Turinqin süni intellekt sahəsinə ən böyük töhfəsi 1950-ci ildə yazdığı “Computing Machinery and Intelligence” adlı məqalə olmuşdur. Bu məqalədə o, çox maraqlı bir sual irəli sürmüşdü:

“Maşınlar düşünə bilərmi?”

Bu suala birbaşa cavab vermək çətin olduğuna görə Turinq başqa bir yanaşma təklif etdi. O hesab edirdi ki, maşının daxilində nə baş verdiyini deyil, onun davranışını qiymətləndirmək lazımdır. Beləliklə, sonradan “Turinq testi” adlandırılan məşhur konsepsiya yarandı.

Turinq testinin mahiyyəti çox sadədir. Təsəvvür edin ki, bir insan iki tərəflə yazılı şəkildə ünsiyyət qurur. Tərəflərdən biri insandır, digəri isə kompüter proqramıdır. Əgər hakim müəyyən müddətdən sonra hansı tərəfin insan, hansının proqram olduğunu etibarlı şəkildə ayırd edə bilmirsə, həmin proqram Turinq testini keçmiş hesab olunur.

Başqa sözlə, Turinq testi maşının həqiqətən düşünməsini yox, insan kimi davranıb-davranmamasını qiymətləndirir.

Məsələn, siz internetdə kiminləsə yazışırsınız və onun insan olduğunu düşünürsünüz. Sonradan məlum olur ki, qarşı tərəf əslində süni intellekt proqramıdır. Turinqə görə bu, maşının müəyyən dərəcədə insan davranışını uğurla təqlid etdiyini göstərir.

Bu gün ChatGPT, Gemini, Claude və digər müasir süni intellekt sistemləri Turinq testinə əvvəlki nəsil proqramlardan daha çox yaxınlaşmışdır. Lakin bir çox alimlər hesab edir ki, insan kimi danışmaq hələ tam mənada düşünmək demək deyil. Buna görə də Turinq testi süni intellektin qiymətləndirilməsi üçün vacib olsa da, yeganə meyar hesab edilmir.

Alan Turinqin ideyaları bu gün də süni intellekt, kompüter elmi və robot texnikasının inkişafına təsir göstərməkdə davam edir. Onun irəli sürdüyü suallar hələ də tam cavablandırılmayıb və bəşəriyyət maşınların düşünmə qabiliyyəti barədə araşdırmalarını davam etdirir.

Qısa nəticə: Alan Turinq müasir kompüter elminin banilərindən biridir. O, “Maşınlar düşünə bilərmi?” sualını elmə gətirmiş və bu sualın araşdırılması üçün Turinq testini təklif etmişdir. Bu gün süni intellekt sahəsində aparılan bir çox tədqiqatlar məhz onun ideyalarına əsaslanır.